Мукъаддес Китап: Юхан
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:35:02.293044+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Инджиль
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери (инджиль)

5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери Ве Шингенлик Ольчюлери

6. Инджиль Девринде Къулланылгъан Агъырлыкъ Ольчюлери Ве Акъчалар

7. Инджиль Деври Хронологиясы (м.э. 30 – М.с. 100 С.)

8. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

9. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

10. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Инджиль

Инджиль

1. Юхан

Юхан

Юхан

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Юханнен берильген Инджиль

Бу китапнынъ муэллифи чокъ вакъыттан берли Юхан сайыла. О, Исагъа энъ якъын олгъан эльчилерден бири эди. Онынъ акъкъында, Иса оны айрыджа севген, деп язылгъан. Он эки эльчиден тек Юхан Исагъа иманы ичюн ольдюрильмеди ве къартайгъандже омюр сюрди. Бу китап башкъа Инджильнинъ китапларындан сонъ язылды.

Юханнынъ макъсады – Иса Алланынъ Огълу олгъаныны ве Онъа иман эткенлерге янъы яшайыш ачкъаныны косьтермектир. Юханнынъ риваети Исанынъ яшайышында олгъан вакъиаларны кескин хронологик тертипте косьтермеге ынтылмай. О, муреккеп диний фикирлер ве шиирий образларнен толу. Юхан эсас ерни Исанынъ сёзлерине, якъын шегиртлерине къалдыргъан диний огретювлерине айыра. Къыскъа афоризмлер ве кинаели икяелер мында ёкъ.

Китапны дёрт къысымгъа больмек мумкюн:

- 1) Кириш: Иса – инсанлыкъны къуртармакъ ичюн адам олгъан Алланынъ Озю (1.1-18);

- 2) Исанынъ еди аджайип иши – Онынъ Алланынъ табиаты ве вазифесининъ исбаты (1.19–12.50);

- 3) Иса яшайышынынъ сонъки куньлерининъ тафсилятлы икяеси, Онынъ хачкъа мыхланувы ве тирилюви (13–20 б.);

- 4) Сонъки сёз: тирильген Исанынъ шегиртлеринен лакъырдысы (21 б.).

Алланынъ Сёзю адамларгъа Исанен кельди. Ягъя Исаны сувгъа батырып чыкъара. Исанынъ биринджи шегиртлери (1 б.). Иса шарапны сувгъа чевире (2 б.). Иса ве Никодим (3 б.). Иса ве самариели къадын къую янында (4 б.). Бетзата хавузында паралич ургъанны тедавийлев (5 б.). Иса 5 000 адамны тойдура. Иса – яшайыш чокърагъы (6 б.). Иса Чалашлар Байрамында (7 б.). Иса ве ороспу къадын (8 б.) Иса кёрны тедавийлей (9 б.). Иса – мераметли чобан (10 б.). Лазарнынъ олюми ве тирилюви (11 б.). Къадын Исанынъ аякъларына къокъулы ягъ якъа. Иса бир эшек устюнде Ерусалимге кире (12 б.). Исанынъ шегиртлеринен берабер сонъки акъшамлыкъ ашы. Иса шегиртлерининъ аякъларыны юва. Иса Озь олюмини ве Пётрнынъ ред этеджегини эвельден айта (13 б.). Иса шегиртлерине Мукъаддес Рухны ёлламагъа сёз бере (14 б.). Юзюм асмасы ве пытакълары акъкъында. Иса шегиртлерине оларны бу дюнья къабул этмейджеги акъкъында эвельден айта (15 б.). Мукъаддес Рухнынъ иши (16 б.) Иса Озю, шегиртлери ве бутюн иманлылар ичюн дува окъуй (17 б.). Исаны якъалайлар ве суд этелер (18 б.). Исаны хачкъа мыхлайлар (19 б.) Иса тириле. О, магдалалы Мерьемге ве сонъ Озь шегиртлерине корюне (20 б.). Иса голь ялысында. Пётрнен субет (21 б.).

1

Аят Сёзю

1^1+Башта Сёз бар эди, ве Сёз Алланен бирликте эди, ве Сёзнинъ Озю – Алла эди. 2О башта Алланен бирликте эди. 3+Эр бир шей Онынъ ярдымынен яратылгъан эди, ич бир яратылгъан шей Онсуз яратылмагъан эди. 4+Онда омюр бар эди, ве бу омюр инсанларгъа ярыкъ эди. 5Ярыкъ къаранлыкъта парылдай. Къаранлыкъ исе ярыкъны къаплап оламады.

6+Куньлернинъ биринде бир адам пейда олды. Оны Алла ёллагъан эди. Ады Ягъядыр. 7+Ягъя, адамларнынъ эписи онынъ ярдымынен имангъа кельсин деп, ярыкъ акъкъында шаатлыкъ этмеге кельди. 8О озю ярыкъ дегиль эди, амма ярыкъ акъкъында шаатлыкъ этмек ичюн кельди. 9+Адамларнынъ эписини ярыкълатаджакъ акъикъий ярыкъ исе дюньягъа келеята эди. 10О, дюньяда бар эди. Дюнья Онынъ ярдымынен яратылгъан олса да, Оны танымады. 11+О, Озюнъкилерине кельди, лякин Озюнъкилери Оны къабул этмеди. 12+Оны къабул эткенлерге исе, – Адына иман эткенлернинъ эписине, – О, Алланынъ эвляды олмакъ чаресини берди. 13+Олар не къарындан, не бедений истек ичюн, не акъайнынъ къарары ичюн догъдылар. Лякин олар Алладан догъды.

14+Сёз джан-тен олды ве бизим арамызда яшап башлады. Биз Онынъ шерефли ишлерини корьдик, Бабасынынъ бирден-бир Олгъанынынъ шерефли ишлерини. О, яхшылыкъкъа ве акъикъаткъа толу эди.

15+Ягъя О акъкъында шаатлыкъ эте ве къычырып айта эди:

– Мен: «Меним артымдан Келеяткъан менден буюк, чюнки О менден эвель бар эди», – дей эдим. Буны мен бу адам акъкъында айттым.

16Онынъ ачыкъ къоллулыгъындан биз эпимиз яхшы бахшышлар бир-бири артындан алдыкъ. 17+Алла Озь Къануныны Мусанен берген эди, эйилигини ве акъикъатыны исе Иса Месихнен ачып косьтерди. 18+Ич кимсе ич бир вакъыт Алланы корьмеген; тек Бабасына энъ якъын, бирден-бир Алла, О, Озю Оны танытты.

Сувгъа Батырып Чыкъарыджы Ягъянынъ шаатлыгъы

19+Мына Ягъянынъ шаатлыгъы.

Еудийлер Ерусалимден руханийлер ве левийлилерни ёллап, Ягъядан:

– Сен кимсинъ? – деп сорадылар. 20+Ягъя джеваптан къачмады. О, ачыкъ-айдын айтты:

– Мен Месих дегилим.

21+Олар ондан:

– Ойле олса, сен Ильяс оласынъмы? – деп сорадылар.

– Ёкъ, мен о дегилим! – деди о.

– Анавы Пейгъамберсинъми[*]?

– Ёкъ! – деп джевап берди о.

22– Ахыр-сонъу, сен кимсинъ? Бизни ёллагъанларгъа джевап бермек керекмиз. Сен озюнъ акъкъынъда не айтасынъ? – деп сорадылар.

23+Ешая пейгъамбернинъ айткъаны киби, Ягъя шай деди:

– Раббининъ кечеджек ёлуны тюм-тюз этинъиз, – деп, сахрада бир сес къычыра. Мен бу сес олам.

24Ягъягъа ёлланылгъанларнынъ арасында фериселер бар эди. 25Олар Ягъядан:

– Эгер сен не Месих, не Ильяс, не Анавы Пейгъамбер олсанъ, не ичюн халкъны сувгъа батырып чыкъарасынъ? – деп сорадылар. 26Ягъя оларгъа джевап берип:

– Мен адамларны сувгъа батырып чыкъарам. Лякин аранъызда сизлерге белли олмагъан бириси бар. 27О, меним артымдан келеята. Мен Онынъ аякъкъапынынъ багъыны чезмеге биле ляйыкъ дегилим, – деди.

28Бу шейлер Бетания еринде, Иордан озенининъ ялысында олды. Ягъя анда адамларны сувгъа батырып чыкъара эди.

Алланынъ Къозусы

29+Эртеси куню Ягъя Исанынъ якъынлашкъаныны корип, шойле деди:

– Мына Алланынъ Къозусы! О, Озюне дюньянынъ гунасыны ала. 30«Артымдан келеяткъан Акъай менден буюк, чюнки О менден эвель бар эди», – Онынъ акъкъында айта эдим. 31+Мен Оны танымай эдим, лякин О, Исраильге ачылсын деп, мен адамларны сувгъа батырып чыкъармагъа кельдим.

32+Сонъ Ягъя шойле шаатлыкъ берди:

– Мен корьдим ки, коклерден гогерджин киби, Рух энди ве Онынъ устюне къонды. 33+Мен Оны танымай эдим. Лякин адамларны сувгъа батырып темизлемек ичюн мени Ёллагъан: «Рух кимнинъ устюне энеяткъаныны корьсенъ, Мукъаддес Рухнен Темизлейиджи Одыр», – деген эди манъа. 34Энди мен корьдим ве шаатлыкъ эттим: мына бу Адам – Алланынъ Огълудыр.

Исанынъ биринджи шегиртлери

35+Эртеси куню Ягъя эки шегиртинен берабер кене шу ерде турмакъта эди. 36+Кечип кетеяткъан Исагъа дикъкъатнен бакъып:

– Мына Алланынъ Къозусыдыр! – деди.

37Эки шегирт Ягъянынъ бу сёзлерини эшитип, Исанынъ артындан кеттилер. 38+Иса айланып, артындан кельгенлерни корьди ве олардан:

– Сизлерге не керек? – деп сорады.

– Равви, сен къаерде яшайсынъ? – деди олар. (Равви – «Оджам» демектир.)

39– Келип бакъынъыз, – деди Иса.

Саат дёрт къарарларында эди. Олар барып, Исанынъ яшагъан ерини корьди ве шу куню Онен къалдылар.

40+Ягъянынъ Иса акъкъында айткъаныны эшиткен ве Онынъ артындан кельген эки акъайдан бири, Симон Пётрнынъ къардашы Андрей эди. 41+О, биринджиден агъасы Симонны тапа да, онъа: «Биз Месихни таптыкъ», – дей. (Месих – «Христос» демектир.) 42+Андрей агъасыны Исанынъ алдына алып кельди. Иса онъа дикъкъатнен бакъып:

– Сен Юхан огълу Симонсынъ, энди адынъ Кифа оладжакъ, – деди. (Кифа[*] – «Пётр» демектир.)

Иса Филипни ве Натанельни чагъыра

43Эртеси куню Иса Галилеягъа бармагъа истеди. Филипни тапып, онъа: «Айды, юр меннен!» – деди. 44+Филип Бетсайда шеэринден, Андрей ве Пётр яшагъан еринден эди. 45+Филип барып Натанельни тапты, онъа:

– Биз Муса Къанунда, башкъа пейгъамберлер де язгъан адамны таптыкъ. О адам – Юсуф огълу назаретли Иса, – деди.

46– Назарет шеэринден яхшы бир шей чыкъар экенми? – деп сорады Натанель ондан.

– Барып озюнъ бакъ! – деди онъа Филип.

47+Иса, Натанельнинъ Онъа якъынлашкъаныны корип:

– Бакъынъыз, мына ич айнеджиликни бильмеген акъикъий исраиллидир! – деди.

48Натанель Исадан:

– Сен мени къайдан билесинъ? – деп сорады.

– Филип сени чагъырмаздан эвель, Мен сени инджир тереги тюбюнде олгъанынъны корьдим, – деп джевап берди Иса. 49+О вакъыт Натанель:

– Равви, Сен Алланынъ Огълусынъ, Исраильнинъ Падишасысынъ! – деди.

50Иса онъа джевап берип:

– Мен санъа: «Сени инджир тереги тюбюнде корьдим», – дегеним ичюн инанасынъмы? Сен бундан буюк ишлерни кореджексинъ! – деди.

51+Сонъ онъа:

– Сизлерге керчектен догърусыны айтам: коклернинъ ачылгъаныны ве Алла мелеклерининъ Инсан Огълуна тюшкенлерини ве Ондан котерильгенлерини кореджексиз, – деди.

2

Галилеянынъ Кана шеэринде никях тою

2^1+Учюнджи куню Галилеянынъ Кана шеэрчигинде никях тою олды. О ерде Исанынъ анасы бар эди. 2Тойгъа Иса шегиртлеринен де чагъырылгъан эдилер. 3Шарап биткен сонъ, Исанынъ анасы Онъа:

– Оларда шарап къалмагъан, – деди. 4+Иса онъа:

– Къадын, бу бизим ишимиз дегиль. Меним вакъыт-саатим даа кельмеди, – деди. 5О вакъыт анасы хызметчилерге:

– О, сизге не айтса, оны япынъыз, – деди.

6+О ерде еудийлернинъ элялланув адети ичюн, эр бири дёрт-алты буюк къопкъа[*] сув сыгъдыргъан алты дане таш савут бар эди.

7Иса хызметчилерге:

– Савутларны сувгъа толдурынъыз, – деди. Олар савутларны четлеринедже толдурдылар. 8Сонъ Иса оларгъа:

– Энди чомучлап алынъыз да, тойбашына алып барынъыз, – деди. Олар ойле де япты.

9Тойбашы шарап олгъан сувны ичип бакъты. Шарап къайдан кельгенини о бильмей эди, тек сувны чекип кельген хызметчилер биле эди. Тойбашы киевни чагъырып, онъа:

10– Эр кес башта яхшы шарапны къоя, мусафирлер ичип тойгъан сонъ, ярамайджа союны бере. Сен исе яхшы шарапны шу вакъыткъадже сакълап туткъансынъ! – деди.

11Иса буны Галилеянынъ Кана шеэрчигинде япты; бу шей Онынъ аджайип бельгилерининъ башы олды. Бойле этип, Иса Озь шуретини косьтерди, ве шегиртлери Онъа иман эттилер.

12+Бундан сонъ Иса, анасы, къардашлары ве шегиртлери Къафарнаум шеэрине кельдилер ве о ерде бир къач кунь отурдылар.

Иса Алланынъ Сарайында

13++Еудийлернинъ Песах Байрамы якъынлашкъаны ичюн, Иса Ерусалим шеэрине кетти. 14Алланынъ Сарайы азбарына киргенинен, бугъалар, къойлар, гогерджинлер саткъанларны ве пара алмаштырыджыларнынъ отургъаныны корьди. 15Иса аркъандан бир къамчы ясады да, Сарайнынъ азбарындан эписини бугъаларынен ве къойларынен берабер къувып чыкъарды, пара алмаштыргъанларнынъ масаларыны авдарып, акъчаларыны септирип йиберди. 16+Гогерджинлерни саткъанларгъа:

– Буларны бу ерден ёкъ этинъ, Бабамнынъ Эвини базиргян эвине айландырманъыз! – деди.

17+О вакъыт Онынъ шегиртлери: «Ичимде Сенинъ Эвинъе олгъан шевкъим яна», – язылгъан сёзлерни хатырладылар.

18+Сонъ еудий башлыкълары джевап берип:

– Бойле шейлерни япасынъ, амма бизге насыл бельги береджексинъ? – дедилер. 19+Иса оларгъа:

– Бу Сарайны йыкъынъыз, ве Мен оны учь кунь ичинде тиклейджем, – деди.

20Олар Исагъа:

– Бу Сарай къыркъ алты йылда къурулгъан, Сен исе оны учь куньде тиклемеге истейсинъ?! – дедилер.

21Иса «Сарай» деп, Озь бедени акъкъында дей эди. 22+О, олип тирильген сонъ, шегиртлери бу сёзлерни хатырладылар ве Мукъаддес Языгъа да, Исанынъ сёзюне де инандылар.

Иса адамларнынъ юреклерини биле

23+Иса Ерусалимде Песах Байрамында олгъанда, чокъ адамлар Онынъ япкъан аджайип бельгилерини корип, Онъа иман эттилер. 24Амма эписи адамларнынъ юреклерини бильгени ичюн, Иса Озю оларгъа ишанмай эди. 25Исагъа адамлар акъкъында шаатлыкъ бермек керекмей эди. Адамнынъ юрегинде не олгъаныны О, Озю биле эди.

3

Иса ве Никодим

3^1+Еудий башлыкъларындан Никодим адлы бир ферисе бар эди. 2Бу адам бир геджеде Исанынъ алдына келип, Онъа:

– Равви! Сен Алладан кельген бир оджа олгъанынъны биз билемиз. Ич кимсе, эгер Алла онен олмаса, Сен косьтерген бельгилерни япалмаз, – деди.

3Иса онъа шойле джевап берди:

– Санъа керчектен догърусыны айтам: эгер ким юкъарыдан догъмаса[*], Алланынъ Падишалыгъыны корип оламаз.

4– Къарт адам насыл янъыдан догъаджакъ? Анасынынъ къурсагъына экинджи кере кирип догъаджакъмы? – деп сорады Никодим. 5+Иса джевап берип:

– Санъа керчектен догърусыны айтам: эгер ким сувдан ве Рухтан догъмаса, Алланынъ Падишалыгъына кирип оламаз, – деди. 6– Беденден догъгъан – бедендир, Рухтан догъгъан исе – Рухтыр. 7«Сизлер юкъарыдан догъмакъ керексиз», дегениме шашма. 8Ель[*] истеген еринде эсе. Онынъ давушыны эшитсенъ де, къайсы тарафтан келип, къайсы тарафкъа кетеджегини бильмейсинъ. Рухтан догъгъан эр бир адам да бойледир, – деди.

9– Бу шей насыл олмакъ мумкюн? – деп сорады Никодим. 10Иса онъа джевап берип:

– Сен Исраильнинъ оджасы олып, буны бильмейсинъми? 11Санъа керчектен догърусыны айтам: биз бильгенимизни айтамыз, корьгенимиз акъкъында шаатлыкъ этемиз. Лякин сиз бизим шаатлыгъымызны къабул этмейсиз. 12Эгер сиз ердеки шейлер акъкъында айткъаныма инанмасанъыз, коктеки шейлер акъкъында айткъаныма насыл инанаджакъсыз? – деди. 13+– Ич бир кимсе коктен тюшмеген ве кокке чыкъмагъан, тек Инсан Огълу. 14+Муса сахрада йыланны юкъарыгъа насыл котерген олса[*], бойле де юкъарыгъа Инсан Огълуны котереджеклер. 15О вакъыт Онъа инангъан эр бир адам гъайып олмайджакъ, лякин эбедий омюрни аладжакъ. 16+Алла дюньяны ойле севди ки, Озюнинъ бирден-бир Огълуны берди, Онъа инангъан эр бир адам гъайып олмасын, лякин эбедий омюрни алсын. 17+Алла Огълуны, дюньяны суд этмек ичюн дегиль, Онынъ ярдымынен дюньяны къуртармакъ ичюн, ёллады. 18+Онъа иман эткен адам суд этильмейджек. Иман этмеген адам исе энди суд этильген эди, чюнки о, Алланынъ бирден-бир Огълунынъ Адына иман этмеген.

19+Мына бу суд: дюньягъа ярыкъ кельген олса да, адамлар ярыкътан зияде къаранлыкъны севдилер, чюнки оларнынъ япкъан ишлери яманлыкъ эди. 20+Ким ярамайлыкъ япып юрсе, ярыкътан нефретлене ве, яман ишлери ачыкъ олмасын деп, ярыкъкъа якъынлашмай. 21Акъикъатнен яшагъан эр ким исе, ишлери белли олсун деп, ярыкъкъа якъынлаша, чюнки олар Алланынъ истегине коре япылгъан эдилер.

Иса ве Ягъя

22+Бундан сонъ Иса шегиртлеринен берабер Еудие мемлекетине кетти. О ерде оларнен къала ве адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. 23Ягъя исе халкъны Салим якъынларында олгъан Айнон деген ерде сувгъа батырып чыкъара эди, чюнки о ерде сув чокъ эди. Адамлар Ягъягъа келе, ве о оларны сувгъа батырып чыкъара эди. 24+О вакъыт Ягъя зиндангъа даа ташланмагъан эди.

25+Бир кунь Ягъянынъ шегиртлери бир еудийнен элялланув адетлери акъкъында давалаша башлады. 26+Олар Ягъянынъ алдына барып:

– Равви! Сеннен берабер Иордан озенининъ башкъа тарафында олгъан, сен шаатлыкъ берген адам шимди халкъны сувгъа батырып чыкъара, эр кес де Онъа бара, – дедилер.

27+Ягъя джевап берип:

– Эгер коктен берильмесе, адам ич бир шей алып оламай. 28+«Мен Месих дегилим, тек Онынъ огюнден ёлланылгъаным», – дегениме озюнъиз шаатсыз. 29+Келинни аладжакъ адам – киевдир. Лякин киевнинъ янында тургъан ве оны динълеген досту киевнинъ сесини эшитип пек къувана. Мен де бойле бутюнлей къуванам. 30О менден буюк олмакъ, манъа исе Ондан уфакъ олмакъ керек.

Юкъарыдан кельген

31Юкъарыдан кельген эр кестен устюндир. Ерден пейда олгъан ерге аиттир ве ердеки шейлер акъкъында лаф эте. Коктен кельген исе эр кестен устюндир. 32О, корьгени ве эшиткени акъкъында шаатлыкъ япа, амма ич кимсе Онынъ шаатлыгъыны къабул этмей. 33+Онынъ шаатлыгъыны къабул эткен адам исе Алланынъ акълыгъыны тасдыкълай. 34Алла ёллагъан адам Алланынъ сёзлерини айта, чюнки Алла Озь Рухуны аджымайып бере. 35+Баба Огълуны севе. О, Онынъ къолуна эр шейни берди. 36+Алланынъ Огълуна иман эткен адам эбедий омюрге саиптир. Огъулнынъ сёзюни тутмагъан адам исе омюрни корьмейджек, лякин Алланынъ гъазабы астында къала.

4

Иса ве самариели къадын

4^1Иса Ягъядан чокъ адамны сувгъа батырып чыкъаргъаны ве шегиртлерини арттыргъаны акъкъында хабер фериселернинъ къулагъына барып етти, ве бу Исагъа белли олды. 2+(Аслында, Иса Озю халкъны сувгъа батырып чыкъармай эди, буны Онынъ шегиртлери япа эдилер.) 3+Иса Еудиеден кетип, кене Галилеягъа ёл алды. 4+Ёлда Самарие топрагъындан кечмек керек эди. 5+Иса Самариенинъ Сихар деген шеэрине кельди. Бу шеэр Якъуп озь огълу Юсуфкъа берген топракъкъа якъын эди. 6О ерде Якъупнынъ чокърагъы бар эди. Иса ёлдан ёрулып, раатланмакъ ичюн къуюнынъ янына отурды. Къарарнен уйле вакъты эди. 7Шу вакъыт самариели бир къадын сув чекмеге кельди. Иса онъа:

– Манъа ичмеге сув берсе, – деди. 8Исанынъ шегиртлери исе аш сатын алмакъ ичюн шеэрге кеткенлер.

Самариели къадын:

9– Сен еудий олып, насыл ола да, менден, самариели бир къадындан сув сорайсынъ? – деди. Еудийлер самариелилернен ич бир мунасебетте булунмай эдилер де.

10+Иса къадынгъа джевап берип:

– Эгер сен Алланынъ бахшышыны ве «Манъа ичмеге сув берсе», дегенининъ ким олгъаныны бильсенъ, Ондан сен озюнъ сув истер эдинъ, ве О санъа тири сув берер эди, – деди.

11– Эфендим! – деди къадын. – Сенде сув алмагъа къопкъа ёкъ, къую исе терен. Бу тири сувны къаерден чекесинъ? 12Бу къуюны бизге бабамыз Якъуп берген, о озю, балалары ве айванлары да ондан сув ичкенлер. Сен ондан буюксинъми, аджеба?

13Иса къадынгъа шойле джевап берип:

– Бу сувны ичкен адам кене сувсайджакъ. 14+Лякин ким Мен береджек сувны ичсе, ич бир вакъыт сувсамайджакъ. Мен береджек сувны ичкен адамнынъ ичинде эбедий омюрге ынтылгъан чокъракъ пейда оладжакъ, – деди.

15– Эфендим, манъа бу сувдан берсе, мен энди сувсамайып, бу ерге сув чекмеге кельмейим, – деди къадын.

16– Барып, бу ерге акъайынъны чагъырып кель, – деди Иса.

17– Акъайым ёкъ, – деди къадын.

– «Акъайым ёкъ», деп, сен догърусыны айттынъ, – деди Иса. 18– Сен беш кере акъайгъа чыкъкъансынъ, шимди сеннен яшагъан адам исе акъайынъ дегиль. Буны сен догъру айттынъ!

19+– Эфендим, мен корем ки, Сен пейгъамберсинъ, – деди къадын. 20+– Баба-деделеримиз бу дагъ устюнде табынгъанлар. Амма сизинъ айткъанларынъызгъа коре, табынмагъа Ерусалимде керек.

21Иса онъа:

– Манъа инан, къадын! Ойле бир вакъыт келеята ки, Бабагъа не бу дагъда, не Ерусалимде табынаджакъсыз, – деди. 22+– Сиз неге табынгъанынъызны бильмейсиз, биз исе неге табынгъанымызны билемиз. Къуртулыш еудийлернинъ ярдымынен келир де. 23+Амма ойле заман келеята ве энди кельген ки, акъикъий табынгъанлар Бабагъа Рухнен ве акъикъатнен табынаджакълар. Баба Озюне бойле табынгъанларны къыдыра. 24+Алла – Рухтыр, ве Онъа табынгъанлар Рухнен ве акъикъатнен табынмакъ кереклер.

25+Къадын Исагъа:

– Билем ки, Месих келеята. Демек, Христос. О кельгенде, эр шейни бизге анълатып береджек, – деди. 26+Иса къадынгъа:

– Сеннен лаф эткен Мен – Одырым, – деди.

27О дакъкъасы Исанынъ шегиртлери къайтып кельдилер. Онынъ бир къадыннен лаф эткенине шаштылар. Лякин ич бири: «Ондан не истейсинъ?» я да: «Онен не акъкъында лаф этесинъ?» – деп сорамады.

28Къадын исе савутыны шу ерде къалдырды да, шеэрге барып, адамларгъа:

29– Барынъыз, мен япкъан бутюн ишлеримни айтып берген адамны корюнъиз! Бельки О, Месихтир? – деди.

30Адамлар шеэрден чыкъып, Исанынъ алдына келип башладылар.

31Шу арада шегиртлери:

– Равви, аш ашаса, – деп Исаны чагъырдылар.

32Амма Иса оларгъа:

– Меним башкъа ашым бар, сиз оны бильмейсиз, – деди.

33Шегиртлер озьара:

– Бельки, бириси Онъа аш кетиргендир? – дедилер. 34+Иса исе оларгъа шай деди:

– Меним ашым – Мени Ёллагъаннынъ ирадесини беджермек ве Онынъ ишини битирмектир. 35+Сиз: «Ормакъ вакътына даа дёрт ай бар», – демейсизми? Энди сизге айтам: козьлеринъизни котерип, тарлаларгъа бакъынъыз. Ашлыкъ чокътан агъарып, ормакъ ичюн азыр тура! 36+Оракъчы иш акъкъыны ала ве эбедий омюр берекетини джыя. Бойледже, сачкъан адам оракъчынен берабер къуваналар. 37«Бириси сача, башкъасы ора», – деген аталар сёзю шу вазиетте догърудыр. 38Мен сизни озюнъиз замет чекмеген берекетни ормагъа ёллайым. Башкъалары замет эткен, сиз исе оларнынъ заметине къошасынъыз.

39О шеэрде яшагъан бир талай самариелилер Исагъа иман эттилер, чюнки олар къадыннынъ: «Бу адам мен япкъан ишлеримнинъ эписини айтып берди», – деген шаатлыгъына инангъан эдилер. 40Бойледже, самариелилер Исанынъ алдына келип, оларда къалмасыны истедилер, ве О, о ерде эки кунь къалды. 41Исанынъ сёзюни эшитип, даа чокъ адамлар иман этти. 42+Олар къадынгъа:

– Энди иман эткенимиз сенинъ айткъанынъ ичюн дегиль. Озюмиз эшиттик ве билемиз ки, бу, керчектен де дюньянынъ Къуртарыджысыдыр, – дедилер.

Иса падиша мемурынынъ огълуны тедавийлей

43+Эки кунь кечкен сонъ, Иса о ерден Галилеягъа кетти. 44+(О, Озю: «Пейгъамбер озь ветанында урьметсиз къала», – дей эди.) 45+Галилеягъа кельгенде, галилеялылар Оны яхшы къабул эттилер. Олар Ерусалимдеки байрамгъа барып, о ерде Исанынъ бутюн япкъан ишлерини корьген эдилер.

46+Сонъ Иса кене Галилеянынъ Кана шеэрчигине кельди. Анда О, сувны шарапкъа чевирген эди.

Къафарнаум шеэринде исе огълу хаста олгъан бир падишанынъ мемуры бар эди. 47Бу адам Исанынъ Еудиеден Галилеягъа къайткъаныны эшитип, Онынъ алдына барды ве олюм тёшегинде яткъан огълуны келип тедавийлемеси ичюн Исагъа ялварды.

48+– Сиз аджайип шейлер ве бельгилерни корьмегендже инанмайджакъсыз! – деди онъа Иса.

49– Эфендим, – деди Онъа падишанынъ мемуры, – огъланчыгъым ольмезден эвель, етип кель!

50– Эвинъе бар, огълунъ сагъ-селямет оладжакъ, – деди Иса.

О адам Исанынъ айткъанына инанып, кетти. 51О, даа ёлда олгъанда, къуллары оны къаршылап:

– Баланъ сагъ-селямет! – дедилер.

52– Саат къачта алы енгиллешти? – деп сорады о.

– Сыджагъы тюневин саат бирде тюшти, – деди къуллар.

53+Баланынъ бабасы, Иса онъа: «Огълунъ сагъ-селямет оладжакъ», – дегени шу вакъыт олгъаныны анълады. О озю ве бутюн эв халкъы Исагъа иман эттилер.

54+Бу, Исанынъ Еудиеден Галилеягъа келип косьтерген экинджи бельгиси эди.

5

Бетзата хавузында тедавийленюв

5^1Бундан сонъ еудийлернинъ бир байрамына Иса Ерусалимге барды. 2+Ерусалимнинъ Къойлар Къапусы янында еудийдже Бетзата деген беш софалы бир хавуз бар эди. 3-4Бу софаларда пек чокъ хаста, кёр, топал ве паралич ургъан адамлар ята эдилер.[*]
5Бу ерде отуз секиз йыл девамында хаста олып яткъан бир адам бар эди. 6Иса онынъ яткъаныны корьди, чокъ вакъыттан берли хаста олгъаныны бильди де, ондан:

– Сагъ олмагъа истейсинъми? – деп сорады. 7Хаста Исагъа джевап берип:

– Эфендим! Сув чалкъангъанда, мени хавузгъа тюшюрген адам ёкъ. Мен баргъандже, менден эвель башкъасы тюше, – деди.

8+– Еринъден тур, тёшегинъни алып бар! – деди Иса хастагъа. 9Хаста шу ань сагъ олды. Тёшегини алып, юрип кетти.

О кунь раатлыкъ куню эди. 10+Шунынъ ичюн еудийлер сагъ олгъан адамгъа:

– Бугунь раатлыкъ куню. Санъа тёшегинъни алып кетирмеге мумкюн дегиль! – дедилер.

11– Мени тедавийлеген адам манъа: «Тёшегинъни алып бар», – деди, – джевап берди о адам.

12– «Тёшегинъни алып бар», – деген адам ким? – деп сорадылар олар ондан. 13Сагъ олгъан адам исе Онынъ ким олгъаныны бильмей эди. О ерде халкъ чокълугъы себебинден Иса андан кимсеге дуйдурмайып кеткен эди.

14Сонъ Иса о адамны Алланынъ Сарайында тапты.

– Мына, сен сагъ олдынъ. Энди гуна япма, ёкъса санъа даа да бетер шей оладжакъ, – деди онъа.

15Бу адам барып, еудийлерге оны тедавийлеген Иса олгъаныны бильдирди. 16+Бунынъ ичюн еудийлер Исаны къувалап башладылар, чюнки О, бойле ишлерни раатлыкъ кунюнде япа эди. 17Амма Иса оларгъа шойле деди:

– Меним Бабам шимдигедже чалыша, Мен де чалышам.

18+Шунынъ ичюн еудийлер Исаны ольдюрмек ичюн, даа чокъ арекет эте башладылар, чюнки Иса раатлыкъ кунюни бозгъанындан гъайры Аллагъа «Бабам» дей эди ве шунынънен Озюнинъ Аллагъа тенъ олгъаныны косьтере эди.

Огъулнынъ къувети

19Иса еудийлерге къаршы чыкъып, шай деди:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: Огъул Бабасынынъ япкъан ишлерини корьмегендже, Озю ич бир шей япалмаз. Бабасы не япса, Огълу да тамам шу шейлерни япа. 20+Баба Огълуны севе ве Огълуна Озю япкъан эр шейни косьтере. О, сизни шашыртып, бундан да буюк шейлерни косьтереджек. 21+Баба насыл этип олюлерни тирильтсе ве оларгъа аят берсе, Огъул да кимни истесе, оны тирильте. 22+Баба ич кимсени суд этмей, лякин суд этмеге акъкъыны бутюнлей Огълуна берди. 23+Шунынъ ичюн, адамларнынъ эписи Бабаны урьмет эткени киби, Огълуны да урьмет этсинлер. Огълуны урьмет этмеген адам исе Оны ёллагъан Бабаны да урьмет этмей.

24+Сизге керчектен догърусыны айтам: Меним сёзлеримни динълеген ве Мени Ёллагъангъа иман эткен адам эбедий аятны ала. О, суд этильмейджек, лякин энди олюмден аяткъа кечкендир. 25+Сизге керчектен догърусыны айтам: ойле заман келеята ве энди кельди ки, олюлер Алла Огълунынъ сесини эшитеджек, ве Онынъ сесини эшиткенлер тири оладжакълар. 26+Алланынъ Озю аят чокърагъы олгъаны киби, аят чокърагъы олмагъа Огълуна да ёл берди. 27+Баба Огълуна суд этмек акъкъыны да берген, чюнки О – Инсан Огълудыр. 28+Бунъа шашманъыз. Ойле заман келеята ки, мезарлыкъта олгъанларнынъ эписи Онынъ сесини эшитеджек 29+ве тышарыгъа чыкъаджакълар. Яхшылыкъ япкъанлар тирилип, эбедий омюрни аладжакълар, ярамайлыкъ япкъанлар исе тирилип, судгъа кетеджеклер.

Иса акъкъында шаатлыкълар

30+Мен Озь-Озюмден ич бир шей япып оламайым. Насыл эшитсем, ойле суд этем. Меним судум адалетлидир, чюнки Мен Озь истегенимни дегиль, Мени Ёллагъаннынъ истегенини беджермеге истейим. 31+Эгер Озюм акъкъымда Мен Озюм шаатлыкъ япсам, шаатлыгъым керчек дегиль. 32Меним акъкъымда шаатлыкъ япкъан башкъасы бар, ве билем ки, Онынъ Меним акъкъымда шаатлыгъы керчектир.

33+Сиз Ягъянынъ алдына адамларны ёлладынъыз, ве Ягъя акъикъаткъа шаатлыкъ этти. 34Мен Озюм инсанларнынъ шаатлыгъыны къабул этмейим, лякин сиз буны эшитип къуртулсын деп, Мен буны айтам. 35+Ягъя – къандиль, о, яна ве нур сача эди. Сиз онынъ ярыгъында аз олса да, къувана эдинъиз. 36+Амма Менде Ягъя япкъан шаатлыкътан даа буюк шаатлыкъ бар. Меним акъкъымда Мени Бабам ёллагъанына Баба Манъа берген, Мен беджерген ишлернинъ озьлери шаатлыкъ этелер.

37Меним акъкъымда Мени ёллагъан Бабамнынъ Озю де шаатлыкъ этти. Сиз Онынъ сесини ич бир вакъыт эшитмединъиз, къыяфетини де корьмединъиз. 38Онынъ Сёзю юрегинъизде яшамай, чюнки О ёллагъан Инсангъа инанмайсыз. 39+Сиз Мукъаддес Языларны дикъкъатнен огренесиз, оларнынъ ярдымынен эбедий аятны алмагъа тюшюнесиз. Бу Язылар исе Меним акъкъымда шаатлыкъ этелер. 40Амма сиз эбедий аятны алмакъ ичюн, Манъа кельмеге истемейсиз.

41+Мен адамлардан шерефни къабул этмейим. 42Лякин сизни билем: юреклеринъизде Аллагъа севги ёкъ. 43+Мен Бабамнынъ Адындан кельдим, лякин сиз Мени къабул этмейсиз. Озь адындан келеджек башкъасыны къабул этерсиз. 44+Сиз бир-биринъизден шереф алмагъа бегенесиз, лякин бирден-бир Алланынъ шерефини къазанмагъа арекет этмейсиз. Шу алда насыл этип иман этеджексиз? 45Мен сизни Бабамнынъ алдында къабаатларым, деп тюшюнменъиз. Сизни сиз умют эткен Муса къабаатлар. 46+Эгер Мусагъа инансанъыз, Манъа да инаныр эдинъиз, чюнки о, Меним акъкъымда язгъан. 47Мусанынъ язгъанларына инанмасанъыз, Меним сёзлериме насыл инанаджакъсыз?

6

Иса беш бинъ адамны тойдура

6^1Бундан сонъ Иса Галилея голюнинъ (яни Тиберия голюнинъ) башкъа ялысына кетти. 2Онынъ пешинден чокъ адам юре эди. Олар Исанынъ хасталаргъа япкъан аджайип ишлерини корьмеге истей эдилер. 3Иса дагъгъа чыкъып, о ерде озь шегиртлеринен отурды. 4+Еудийлернинъ Песах Байрамы якъынлаша эди. 5+Иса бакъып, чокъ халкъ топлашып, Онынъ тарафына келеяткъаныны корьди. О, Филиптен:

– Бу адамларны тойдурмакъ ичюн къайдан отьмек сатын алайыкъ? – деп сорады. 6Иса бу сёзлерни оны сынамакъ ичюн айтты, Озю исе не япаджагъыны биле эди.

7– Эки юз динаргъа[*] отьмек сатын алсакъ биле, оларнынъ эр бирине бирер парча тиймейджек! – деп джевап берди Филип.

8+О вакъыт шегиртлеринден бири, Симон Пётрнынъ къардашы Андрей Исагъа:

9– Бу ерде бир огъланда беш арпа отьмек ве эки балыкъ бар, лякин бу къадар адам ичюн о недир? – деди.

10– Адамларны ерге отуртынъыз, – деди Иса.

О ерде чокъ от бар эди. Адамлар ерге отурдылар. Анда акъайларнынъ сайысы беш бинъге якъын эди. 11+Иса отьмеклерни алып, шукюр дувасыны окъуды да, отургъанларгъа, ким не къадар истесе, даркъатты. Балыкъларны да даркъатты.

12Адамлар ашап тойгъан сонъ, Иса Озь шегиртлерине:

– Къалгъан парчаларны джыйып алынъыз, ич бир шей ёкъ олмасын, – деди.

13Шегиртлер, адамлар ашагъан беш арпа отьмегинден къалгъан парчаларны джыйып, он эки сепет толдурдылар. 14+Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип:

– Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер. 15Иса исе, адамлар келип, Оны тутмагъа ве падиша япмагъа истегенлерини билип, кене бир Озю дагъгъа котерильди.

Иса сув устюнде юре

16+Акъшам олгъан сонъ, Исанынъ шегиртлери голь боюна бардылар. 17Къайыкъкъа минип, гольнинъ о бир тарафындаки Къафарнаум шеэрине ёл алдылар. Энди къаранлыкъ тюшкен, Иса исе оларнынъ алдына даа кельмеген эди. 18Кучьлю ель котерилип, гольнинъ сувларыны далгъаландырды. 19Олар ялыдан беш-алты километр[*] узакълашкъан сонъ, голь устюнден юрген, къайыкъкъа якъынлашкъан Исаны корьдилер ве пек къоркътылар.

20– Бу – Меним! Къоркъманъыз! – деди оларгъа Иса.

21Олар Исаны къайыкъкъа алмагъа истедилер, ве шу ань къайыкъ олар бараджакъ ялыгъа етти.

Иса – омюр отьмеги

22Эртеси куню гольнинъ башкъа тарафында къалгъан халкъ о ерде олгъан къайычыкътан гъайры къайыкъ олмагъаныны, Иса шегиртлеринен берабер къайыкъкъа минмегенини, шегиртлери ялынъыз озьлери кеткенлерини корьди. 23О вакъыт башкъа къайыкълар Тибериядан кетип, халкъ Рабби шукюр эткен отьмекни ашагъан ерге кельди. 24Халкъ не Исанынъ, не шегиртлерининъ о ерде олгъанларыны корип, къайыкъларгъа минип, Исаны къыдырып, Къафарнаумгъа кельдилер. 25Оны гольнинъ о бир тарафында тапып:

– Равви, Сен бу ерге не вакъыт кельдинъ? – деп сорадылар.

26Иса оларгъа шойле джевап берди:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: сиз Мени бельгилеримни корьгенинъиз ичюн дегиль, отьмек тойгъандже ашагъанынъыз ичюн къыдырасыз. 27+Сиз кечип-кетеджек аш ичюн дегиль, эбедий омюрге етеджек аш ичюн чалышынъыз. Оны сизге тек Инсан Огълу берип олур. Алла Баба Озь разылыкъ муурини Онъа басты.

28Халкъ Исадан:

– Алла ичюн насыл ишлер япып беджермек керекмиз? – деп сорады. Иса:

29+– Алла ичюн бойле иш япмакъ керек: Онынъ Ёллагъанына иман этмектир, – деди.

30+– Биз корейик ве иман этейик деп, насыл бельги косьтереджексинъ? Не иш беджереджексинъ? – деди халкъ. 31+– Язылгъаны киби, «оларгъа коктеки отьмекни берди», ве баба-деделеримиз сахрада маннаны ашай эдилер.

32Иса оларгъа:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: сизге коктеки отьмекни берген киши Муса дегиль эди. Акъикъий коктеки отьмекни сизге Бабам бере. 33Алла берген отьмек коктен тюше ве дюньягъа омюр багъышлай, – деди.

34+Олар Исагъа:

– Эфенди, бойле отьмекни бизге эр вакъыт берип тур! – дедилер. 35+Иса исе оларгъа:

– Аят отьмеги – Мендирим. Манъа кельген адам ич бир вакъыт ач къалмаз, Манъа иман эткен адам ич бир вакъыт сувсамаз. 36Лякин Мен сизге айткъан олсам да, Мени корьген олсанъыз да, иманынъыз даа ёкъ. 37+Бабам Манъа берген эр бир адам Манъа келеджек. Манъа келеджек адамны исе ич бир вакъыт къувып чыкъармам. 38+Мен Озь истегимни дегиль, Мени ёллагъан Бабамнынъ истегини беджермек ичюн коктен тюштим. 39+Мени Ёллагъаннынъ ирадеси исе – Онынъ Манъа берильген адамларындан ич бирини джоймамакъ ве сонъки кунюнде эр бирини тирильтмектир. 40+Бабамнынъ ирадеси даа шунда ки, Онынъ Огълуны корьген ве Онъа иман эткен эр бир адам эбедий омюрни алсын. Мен оларны сонъки куньде тирильтеджем, – деди.

41Сонъ еудийлер Исагъа къаршы мырылдап башладылар, чюнки О: «Мен коктен тюшкен отьмек олам», – деген эди. Олар:

42+– Бу, Юсуфнынъ огълу Иса дегильми? Биз Онынъ бабасыны да, анасыны да танымаймызмы? Сонъ О: «Мен коктен тюштим», – деп насыл айта билир? – дей эдилер.

43– Озьара мырылдаманъыз! – деди оларгъа Иса. 44+– Адамны Мени ёллагъан Бабам джельп этмесе, о, Манъа келип оламаз. Манъа кельген адамны исе сонъки куньде тирильтеджем. 45+Пейгъамберлернинъ Языларында язылгъаны киби, Алла оларнынъ эписини огретеджек. Бабамны эшиткен ве Ондан огренген эр бир адам Манъа келе. 46+Алладан Кельгенден гъайры ич бир адам Бабаны корьмеди. Бабаны тек О, корьди.

47Сизге керчектен догърусыны айтам: Манъа иман эткен эр ким эбедий аяткъа саиптир.

48Мен – аят отьмеги олам. 49Бабаларынъыз сахрада маннаны ашаса да, ольдилер. 50Амма коктен кельген отьмек ойле дегиль: оны ашагъан адам ольмейджек. 51+Мен – коктен кельген тири отьмек олам. Бу отьмекни ашагъан адам эбедий яшайджакъ. Мен береджек отьмек – беденимдир, оны дюньягъа аят багъышламакъ ичюн береджем.

52О вакъыт еудийлер:

– Бу адам Озь беденини бизге ашамагъа насыл этип бере билир? – деп озьара давалашып башладылар. 53+Иса оларгъа шай деди:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: эгер Инсан Огълунынъ беденини ашамасанъыз ве Онынъ къаныны ичмесенъиз, сизде аят олмаз. 54Меним беденимни ашагъан ве къанымны ичкен адамда эбедий аят бар. Мен оны сонъки куньде тирильтеджем. 55Меним беденим – акъикъий аш, къаным – акъикъий ичимликтир. 56+Беденимни ашагъан ве къанымны ичкен адам Менде яшай, онда Мен де яшайым. 57Мени тири Баба ёллады, ве Мен Бабамнынъ ярдымынен яшайым. Бойле де, Мени ашайджакъ адам да Меним ярдымымнен яшайджакъ. 58Коктен тюшкен отьмек будыр. О, бабаларынъыз ашагъан отьмекке ошамай. Олар оны ашаса да, ольдилер. Бу отьмекни ашайджакъ адам исе эбедий яшайджакъ.

Эбедий аятнынъ сёзлери

59Иса бу сёзлерни Къафарнаумдаки синагогада адамларны огреткен вакъытта айтты. 60Онынъ чокъ шегиртлери бу лафларны эшитип:

– Сёзлеринъ пек къыйындыр! Оларны ким динълейджек? – дедилер. 61Иса ичинде шегиртлерининъ мырылдагъаныны билип:

– Сёзлерим сизни ёлдан урамы? 62+Я Инсан Огълунынъ эвель олгъан ерине котерильгенини корьсенъиз, не оладжакъ? 63+Рух аятны багъышлай, беден исе ич бир файда кетиралмай. Меним сизге айткъан сёзлерим – Рух ве аяттыр. 64+Лякин аранъызда имансыз къалгъанлар да бар, – деди. Ким имансыз олгъанларыны ве ким Оны сатаджагъыны Иса башындан биле эди. 65– Шунынъ ичюн де Мен: «Бабам ёл бермесе, ич кимсе Манъа келип оламаз», – дегеним, – деди О.

66Бундан сонъ чокъ шегиртлери арткъа къайтты ве энди Исанынъ пешинден юрмей эдилер. 67Иса он эки шегиртинден:

– Сиз де кетмеге истейсизми? – деп сорады.

68– Рабби, – деди Симон Пётр. – Биз кимге барайыкъ? Сенде эбедий аятнынъ сёзлери бар. 69+Биз инандыкъ ве бильдик ки, Сен – Алланынъ Азизи оласынъ.

70+Иса оларгъа деди:

– Сизни он эки этип сайлагъан Озюм дегильми? Лякин аранъыздан бири – Шейтандыр.

71+Иса буны Симон Искариот огълу Иуда акъкъында айтты. О, он эки шегирттен бири олып, Исаны сатаджакъ эди.

7

Иса ве Онынъ агъа-къардашлары

7^1+Бундан сонъ Иса Галилея топрагъында юре эди. Еудие топрагъына бармагъа истемей эди, чюнки еудийлер Оны ольдюрмеге чаресини къыдыра эдилер.

2+Еудийлернинъ Чалашлар Байрамы якъынлаша эди. 3+Исанынъ къардашлары Онъа:

– Бу ерден чыкъып, Еудиеге бар, шегиртлеринъ япкъан ишлеринъни корьсюнлер. 4Белли олмагъа истеген ич бир адам гизли ишлер япып юрмей! Сен бу ишлерни япсанъ, Озюнъни дюньягъа косьтер, – дедилер.

5Къардашлары биле Онъа инанмай эдилер. 6+Иса оларгъа шойле деди:

– Меним вакътым даа кельмеди. Лякин сиз ичюн эр вакъыт келише. 7+Дюнья сизден нефретленип оламай, лякин Мени кореджек козю ёкъ, чюнки Мен онъа къаршы ве онынъ ишлери яман олгъанына шаатлыкъ этем. 8Сиз озюнъиз байрамгъа барынъыз. Мен бу байрамгъа бармайым, чюнки Меним вакътым даа кельмеди.

9Шу сёзлерни айтып, Иса Галилеяда къалды.

Иса Чалашлар Байрамында

10Исанынъ къардашлары байрамгъа кеткен сонъ, О, Озю де анда барды. Амма ачыкъ дегиль, гизленип барды. 11Байрамда еудий башлыкълары Исаны къыдыра эдилер ве: «О адам къайда?» – деп сораштыра эдилер. 12Халкъ арасында Иса акъкъында чокъ мырылдагъанлар бар эди. Базылары: «О, яхшы адам», – дей, башкъалары: «Ёкъ! О, халкъны ёлдан ура», – дей эдилер. 13+Лякин еудий башлыкъларындан къоркъкъанлары ичюн, О акъкъында ич кимсе ачыкъ лаф этмей эди.

14Байрамнынъ ярысы кечкенде, Иса Алланынъ Сарайы азбарына кирип, халкъны огретмеге башлады. 15О вакъыт еудийлернинъ башлыкълары:

– Бу адам бир ерде окъумагъан олса, Мукъаддес Языларны о къадар яхшы къайдан бильди? – деп, шаша эдилер. Иса оларгъа джевап берип, шойле деди:

16+– Мен огреткен шейлерим Меним дегиль, лякин Мени Ёллагъанындандыр. 17Ким Онынъ истегини беджермеге истесе, бу огретюв Алладанмы я да Мен Озюмден айткъанымны биледжектир. 18+Ким озь адындан лаф этсе, озюне шурет истей. Ким Оны Ёллагъангъа шурет истесе, О, акъикъийдир, ве Онынъ юрегинде инсафсызлыкъ ёкъ. 19+Муса сизге Къанунны бермедими? Лякин ич биринъиз Къанунны беджерип яшамайсынъыз. Не ичюн Мени ольдюрмеге чаресини къыдырасыз?

20+– Сени джин ургъан! Ким Сени ольдюрмеге чаресини къыдыра? – деди халкъ. 21Иса исе Озь лафыны девам этип:

– Мен бир аджайип иш яптым, эпинъиз бунъа шаштынъыз. 22Муса сизге сюннет адетини берген. (Сюннет аслы Мусадан дегиль, баба-деделерден къалгъан адеттир.) Ве сиз огълан баланы раатлыкъ кунюнде биле сюннет этесиз. 23+Мусанынъ Къануны бозулмасын деп, огълан бала раатлыкъ куню сюннет этильсе, не ичюн Манъа, адамны раатлыкъ куню бутюнлей тедавийлегеним ичюн ачувланасыз? 24+Корюнишине коре суд этменъиз, лякин адалетли суд этинъиз, – деди.

О Месихми?

25О вакъыт базы ерусалимлилер айтып башладылар:

– Олар ольдюрмеге чаресини къыдыраяткъан адам бу дегильми? 26Мына О, ачыкътан-ачыкъ лаф эте, ве Онъа къаршы ич кимсе ич бир шей айтмай. Бельки башлыкълар Онынъ акъикъий Месих олгъаныны бильгендирлер? 27+Амма Онынъ къаерден олгъаныны эпимиз билемиз. Месих кельгенде исе, Онынъ къаерден олгъаныны ич кимсе бильмейджек.

28Сонъ Сарай азбарында огреткен Иса къычырды:

– Сиз Мени де, къаерден олгъанымны да билесиз! Мен Озь-Озюмден кельмедим. Мени Ёллагъан акъикъийдир, лякин сиз Оны бильмейсиз. 29+Мен исе Оны билем, чюнки Мен Ондан, Мени О ёллагъан.

30+Сонъ Исаны якъаламагъа истедилер. Амма ич кимсе Онъа тиймеди, чюнки Онынъ вакъты даа кельмеген эди. 31+Халкънынъ чокъусы исе Онъа иман этти. Олар:

– Месих кельгенде, бу адам косьтерген бельгилерден чокъча бельги косьтермез экенми? – дей эдилер.

32Фериселер Иса акъкъында халкънынъ мырылдагъаныны эшитти. Баш руханийлер ве фериселер Исаны якъаламакъ ичюн Сарай аскерлерини[*] ёлладылар.

33+Иса халкъкъа:

– Мен сизнен чокъ вакъыт олмайджагъым. Мени Ёллагъаннынъ янына къайтып бараджагъым. 34+Сиз Мени къыдыраджакъсыз, лякин тапып оламайджакъсыз. Мен оладжакъ ерге де барып оламайджакъсыз, – деди.

35О вакъыт еудийлер:

– О къайда бараджакъ экен де, биз Оны тапалмайджакъмыз? – дедилер озьара. – Бельки О, юнанлар арасында даркъалып кеткен еудийлерге барып, юнанларны огретмеге истейдир? 36«Сиз Мени къыдыраджакъсыз, лякин тапып оламайджакъсыз. Мен оладжакъ ерге де барып оламайджакъсыз», – деген сёзлерининъ манасы недир?

Тири сувнынъ озенлери

37+Байрамнынъ сонъки, энъ улу кунюнде Иса турды да, къычырып:

– Ким сувсагъан олса, Манъа келип ичсин. 38+Языда айтылгъаны киби, Манъа иман эткеннинъ ичинден «тири сув озенлери акъаджакъ», – деди.

39+Иса буны Мукъаддес Рух акъкъында айтты. Исагъа иман эткенлер Рухны якъын арада аладжакъ эдилер. О вакъыт Рух даа берильмеген эди, чюнки Иса шуретини даа алмагъан эди.

Халкънынъ болюнюви

40+Халкъ арасындан базылары бу сёзлерни эшитип:

– Акъикъатен, бу адам – анавы Пейгъамбердир, – дедилер. 41Башкъалары:

– Бу Месих, – дегенде, даа башкъалары:

– Месих Галилеядан келип олурмы? 42+Языда, Месих Давутнынъ союндан, Давутнынъ юрту Вифлеемден чыкъып келеджек, деп язылмагъанмы? – дедилер.

43+Бойлеликнен, Иса ичюн халкъ арасында къавгъа чыкъты. 44Базылары Оны якъаламагъа истедилер, амма ич кимсе Онъа къол котермеди.

Еудий башлыкъларынынъ имансызлыгъы

45О вакъыт Сарай аскерлери руханийлер ве фериселернинъ алдына къайтып кельдилер.

– Сиз не ичюн Оны алып кельмединъиз? – деп сорадылар.

46– Бу Адам киби ич бир вакъыт ич кимсе лаф этмеген! – деди аскерлер.

47– О, сизни де ёлдан ургъан! – деди фериселер. 48+– Башлыкълар я да фериселерден бириси Онъа иман эткенми? 49Къанунны бильмеген бу адам сюрюси лянет олсун!

50+Фериселерден бири Никодим, эвель Исагъа кельген адам, оларгъа шай деди:

51+– Къанунымызгъа коре, башта адамны эшитмек ве онынъ ишини бильмек, сонъ исе оны суд этмек керек.

52+– Я сен де Галилеядан оласынъмы? Яхшы тюшюнип бакъ, Галилеядан Пейгъамбер чыкъмайджагъыны биледжексинъ, – дедилер онъа.

53Бундан сонъ эписи эв-эвлерине даркъалып кеттилер.

8

Ороспулыкъ вакътында якъалангъан къадын

8^1Иса Зейтюн дагъына кетти. 2Саба эрте О, кене Сарай азбарына къайтып кельди. Онынъ алдына бутюн халкъ кельди. Иса отурып, адамларны огретмеге башлады. 3Шу арада Къанун оджаларынен фериселер Исанынъ янына бир къадынны кетирдилер. Оны ороспулыкъ япкъан вакъытта якъалагъанлар. Къадынны ортагъа чыкъарып:

4– Оджа! – дедилер. – Бу апай аиле садыкълыгъыны бозгъан вакъытта якъаланды. 5+Муса Къанунымызда бойле къадынларны ташнен урып ольдюрмеге буюргъан. Я Сен бунъа не айтарсынъ?

6+Бу суальни Исагъа илишмек ве къабаатламакъ ичюн бердилер. Иса эгилип, пармагъынен ерде бир шейлер язып башлады. 7+Олар бу акъта сорай бергенлери ичюн, Иса башыны котерип:

– Аранъызда ким гунасыз олса, о, къадынгъа биринджи олып, таш атсын, – деди. 8Сонъ кене эгилип, ерге язмакъны девам этти.

9Олар бу лафны эшитип, бирер-бирер чыкъып кеттилер. Биринджи кеткенлер энъ къарт сойлары эди. Ахыр-сонъу Исанен ялынъыз ортада тургъан къадын къалды. 10Иса башыны котерди де, къадындан башкъа ич кимсени корьмейип:

– Эй, къадын! – деди. – Олар къайда? Сени ич кимсе къабаатламадымы?

11+– Ич кимсе, эфендим! – деп джевап берди къадын.

– Мен де сени къабаатламайым, – деди Иса. – Бар да, бундан сонъ даа гуна япма.[*]

Иса – дюньянынъ ярыгъы

12+Иса кене халкънен лаф этип:

– Мен дюньянынъ ярыгъы олам. Ким Меним пешимден кетсе, къаранлыкъта юрмез, лякин онен аят ярыгъы оладжакъ, – деди.

13+Фериселер бунъа къаршы:

– Сен Озюнъ Озюнъе шаатлыкъ япасынъ. Сенинъ шаатлыгъынъ акъикъий дегиль, – дедилер. 14+Иса бойле джевап берди:

– Мен Озюме Озюм шаатлыкъ япсам да, меним шаатлыгъым акъикъийдир, чюнки Мен къайдан кельгенимни ве къайда кетеяткъанымны билем. Сиз исе Меним къайдан кельгенимни ве къайда кетеяткъанымны бильмейсиз. 15+Сиз тышкъы корюнишке бакъып суд этесиз; Мен исе ич кимсени суд этмейим. 16+Эгер Мен суд этсем де, адалетли суд этем, чюнки Мен ялынъыз дегилим, Мени ёллагъан Бабам Меннен. 17+Сизинъ Къанунынъызда язылгъан ки, эки адамнынъ шаатлыгъы акъикъийдир. 18+Мен Озюм Озюме шаатлыкъ этем, Мени ёллагъан Бабам да Манъа шаатлыкъ эте.

19+– Сенинъ Бабанъ къаерде? – деп сорадылар Исадан. О, джевап берип:

– Сиз не Мени, не Бабамны таныйсыз. Эгер Мени таныгъан олсанъыз, Бабамны да таныр эдинъиз, – деди.

20+Бу сёзлерни Иса Алланынъ Сарайы азбарында адамларны огреткен вакъытта, садакъа сандыгъы янында турып айтты. Оны ич кимсе якъаламады, чюнки Онынъ вакъты даа кельмеген эди.

«Мен бараджакъ ерге сиз барып оламайджакъсыз»

21+Иса оларгъа кене:

– Мен якъында кетеджем. Сиз Мени къыдыраджакъсыз, амма гуналы олып оледжексиз. Мен бараджакъ ерге сиз барып оламайджакъсыз, – деди.

22– Бельки О, Озюни ольдюрмеге истейми? «Мен бараджакъ ерге сиз барып оламайджакъсыз», – дей де, – деди озьара еудийлер. 23+Иса оларгъа шойле деди:

– Сиз ашагъыдансыз, Мен исе юкъарыданым. Сиз бу дюньядансыз, Мен исе бу дюньядан дегилим. 24Шунынъ ичюн: «Сиз гуналы олып оледжексиз», – дедим сизге. Мен – Одырым. Эгер бунъа инанмасанъыз, гуналы олып оледжексиз.

25– Я Сен кимсинъ? – деп сорадылар Исадан. Иса шойле деди:

– Башындан сизге не айткъан олсам, айны О олам. 26+Сизинъ акъкъынъызда айтмагъа ве суд этмеге чокъ шейим бар. Амма Мени Ёллагъан – акъикъийдир. Мен Ондан не эшиткен олсам, шуны дюньягъа бильдирем.

27Олар Иса Озь Бабасы акъкъында айткъаныны анъламадылар. 28+Иса Озь сёзюни девам этти:

– Инсан Огълуны юкъарыгъа котергенинъизде, биледжексиз ки, Мен – Барым ве Озь-Озюмден ич бир шей япмайым. Аксине, Бабам Манъа не огреткен олса, ойле де айтам. 29+Мени Ёллагъан Озюмнен. О, Мени ялынъыз къалдырмагъан, чюнки Мен эр вакъыт О бегенген ишлерни япам.

30+Иса бу сёзлерни айткъанда, Онъа чокъ адам иман этти.

Азат адамлар ве къуллар

31Онъа иман эткен еудийлерге Иса шай деди:

– Меним сёзюмнен яшай берсенъиз, сиз акъикъий шегиртлерсинъиз. 32+Акъикъатны биледжексиз, ве акъикъат сизни азат этеджек.

33+– Биз Ибраимнинъ эвлятларымыз, – деп джевап берди олар. – Ич бир вакъыт ич кимсеге къул олмадыкъ. «Азат оладжакъсыз», – деп насыл айта билесинъ?

34+– Сизге керчектен догърусыны айтам, – деди Иса. – Гуна япаяткъан эр бир адам гунанынъ къулудыр. 35+Къул эвде омюр бою яшамай, огъул исе эр вакъыт яшай. 36Шунынъ ичюн, эгер Огъул сизни азат этсе, акъикъатен азат олурсыз. 37+Ибраимнинъ эвлятлары олгъанынъызны билем. Амма Мени ольдюрмеге чаресини къыдырасыз, чюнки сиз Меним сёзюмни анълап оламайсыз. 38Мен Бабанен олгъан вакъытта нени корьген олсам, оны да айтам. Сиз исе озь бабанъыздан эшиткенлеринъизни беджересиз.

39+Олар Исагъа джевап берип:

– Бизим бабамыз – Ибраимдир, – дедилер.

– Эгер сиз Ибраимнинъ балалары олса эдинъиз, Ибраимнинъ япкъан ишлерини япар эдинъиз, – деди Иса оларгъа. 40– Мен сизге Алладан эшиткен акъикъатны айтып берем, сиз исе шимди Мени ольдюрмеге чаресини къыдырасынъыз. Ибраим бойле шейлер япмай эди! 41+Сиз озь бабанъызнынъ ишлерини япасыз!

– Биз ороспулыкътан догъмадыкъ да, бизим бир Бабамыз бар. О – Алладыр, – деп джевап бердилер Исагъа. О, оларгъа шойле деди:

42– Эгер Бабанъыз Алла олса эди, Мени север эдинъиз. Мен Алладан чыкъып кельдим, Озь-Озюмден кельмедим, Мени О, ёллады. 43+Айткъанларымны не ичюн анъламайсыз? Чюнки Меним сёзюмни эшитип оламайсыз. 44+Сизинъ бабанъыз – Шейтандыр. Сиз озь бабанъызнынъ бутюн истеклерини беджермеге истейсиз. Шейтан башындан адам ольдюриджиси эди. О, акъикъатта яшамай, чюнки онда акъикъат ёкъ. Ялан айткъанда, озюне ярашкъан шей айта. О, яланджыдыр, яланнынъ бабасыдыр.

45Мен акъикъатны айткъаным ичюн, Манъа инанмайсыз. 46Къайсы биринъиз Мени бир гунада къабаатлап олур? Мен акъикъатны айтсам, не ичюн Манъа инанмайсыз? 47Ким Алладан олса, Алланынъ сёзлерини эшите. Сиз исе Алладан олмагъанынъыз ичюн, эшитмейсиз.

Иса Ибраим акъкъында

48+Бунъа джевап берип, еудийлер:

– Биз догърусыны айтамыз: Сен – самариелисинъ, ве Сени джин ургъан! – дедилер.

49+– Мени джин урмады, – деди Иса. – Мен Бабамны урьмет этем. Сиз исе Мени урьмет этмейсиз. 50+Мен Озь шуретимни къыдырмайым. Лякин Башкъасы бар, О шуретини къыдыра ве суд эте. 51+Сизге керчектен догърусыны айтам: ким Меним сёзюмни тутса, о, ич бир вакъыт олюмни корьмейджек.

52– Энди биз билемиз ки, Сени джин ургъан! – деди еудийлер Онъа. – Ибраим ве пейгъамберлернинъ эписи ольдилер, Сен исе: «Ким Меним сёзюмни тутса, ич бир вакъыт олюмни сынап бакъмайджакъ», – дейсинъ! 53Я Сен бабамыз Ибраимден буюк оласынъмы? О, ольген, пейгъамберлер де ольгенлер! Сен Озюнъни ким деп саясынъ?

54+Иса джевап берди:

– Эгер Мен Озюмни Озюм шуретлесем, Меним шуретим боштыр. Мени Бабамнынъ Озю шуретлей. Сиз онъа «Алламыз» дейсиз. 55+Амма Оны ич бир вакъыт бильмединъиз. Мен исе Оны билем. Эгер «Оны бильмейим», – десем, сизге ошагъан яланджы олур эдим. Амма Мен Оны билем ве Онынъ Сёзюни тутам. 56+Бабанъыз Ибраим Меним кунюмни кореджегини билип, пек къувангъан эди. Оны корип, севинген.

57– Сен даа элли яшына биле кирмединъ де! Ибраимни насыл этип корьдинъ? – деди еудийлер Онъа. 58Иса оларгъа:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: Ибраим даа олмаздан эвель, Мен Барым, – деди.

59+О вакъыт олар, Исагъа атмакъ ичюн къолларына таш алдылар. Лякин Иса гизленип, Сарайдан чыкъты.

9

Догъма кёрнынъ тедавийленюви

9^1Иса кечип кеткенде, бир догъма кёр адамны корьди. 2+Шегиртлери Исадан:

– Равви, о, кёр олып догъгъаны озюнинъ я да ана-бабасынынъ гунасы ичюнми? – деп сорадылар. 3Иса бойле джевап берди:

– Озюнинъ де, ана-бабасынынъ да гунасы ичюн дегиль. Алланынъ ишлери онда белли оладжагъы ичюн, о кёр олып догъды. 4+Даа куньдюз олгъанда, Мени Ёллагъаннынъ ишлерини япмакъ керекмиз. Гедже келеята, о вакъыт ич кимсе чалышып оламайджакъ. 5+Мен даа дюньяда олгъанымда, дюньянынъ ярыгъы олам.

6+Иса бу сёзлерни айтып, ерге тюкюрди ве тюкюриктен чамур япып, кёрнынъ козьлерине якъты.

7+– Барып, Силоам хавузында ювун, – деди онъа. (Силоам – «ёлланылгъан» демектир.)

Кёр адам барып ювунды ве корип башлагъан козьлеринен эвине кельди. 8Къомшулары ве эвельден онынъ кёр олып тиленгенини корьген адамлар:

– Бу, анавы тиленип отургъан кёр адам дегильми? – деп сорадылар. 9Базылары:

– Эбет, одыр, – деселер, башкъалары:

– Ёкъ, лякин онъа ошай, – дедилер. Адамнынъ озю исе:

– Догъру, бу меним, – деди.

10– Ойле олса, козьлеринъ насыл ачылды? – деп сорадылар. Адам:

11– Иса адлы акъай чамур япып, козьлериме якъты да, манъа: «Барып, Силоам хавузында ювун», – деди. Мен барып ювундым ве корип башладым, – деди.

12– О адам къаерде? – деп сорадылар.

– Бильмейим, – деп джевап берди о.

13Сонъ кёр олгъан адамны фериселернинъ алдына кетирдилер. 14+Иса чамур япып, кёр адамнынъ козьлерини ачкъан кунь исе еудийлернинъ раатлыкъ куню эди. 15Фериселер де кёр адамдан козьлери насыл ачылгъаныны сорадылар.

– О, козьлериме чамур якъты. Мен ювундым, ве энди козьлерим коре, – деди адам.

16+– Бу адам Алладан дегиль, чюнки О, раатлыкъ кунюни тутмай, – деди базы фериселер. Башкъалары исе:

– Гуналы адам бойле бельгилерни насыл косьтерип олур? – дедилер. Бойледже, араларында дава пейда олды.

17+– Сенинъ фикиринъдже, козьлеринъни ачкъан адам кимдир? – деп, кене кёр адамдан сорадылар.

– О, пейгъамбердир, – деди о.

18Амма еудийлернинъ башлыкълары, козьлери ачылгъан адамнынъ эвельден кёр олгъанына ве козьлери ачылгъанына инанмадылар, козьлери корьген адамнынъ ана-бабасыны чагъыртып:

19– Кёр олып догъды, деген огълунъыз шумы? Я энди насыл этип онынъ козьлери коре? – деп сорадылар. 20Ана-бабасы бойле джевап бердилер:

– Бу бизим огълумыз, онынъ кёр олып догъгъаныны билемиз. 21Лякин насыл корип башлагъаныны бильмеймиз, козьлерини ким ачкъаныны да бильмеймиз. О акъыл-балигъ яшында, озюнден соранъыз. Озю ичюн озю джевап берсин.

22+Кёрнынъ ана-бабасы бойле дедилер, чюнки еудийлернинъ башлыкъларындан къоркъа эдилер. Еудийлернинъ башлыкълары бундан эвель, ким Исаны Месих деп таныса, синагогадан айырылсын, деген къарарны чыкъаргъан эдилер. 23Шу себептен кёрнынъ ана-бабасы: «О акъыл-балигъ яшында, озюнден соранъыз», – дедилер.

24+Бундан сонъ, эвельден кёр олгъан адамны экинджи кере чагъыртып:

– Алланынъ огюнде догърусыны айт! Биз о адамнынъ гуналы олгъаныны билемиз, – дедилер.

25– О, гуналымы, ёкъмы, мен бильмейим, – деп джевап берди о. – Мен тек шуны билем: кёр эдим, энди исе корем.

26– О санъа не япты? Козьлеринъни насыл ачты? – деп сорадылар ондан.

27– Мен сизге энди айткъан эдим де, сиз динълемединъиз! Буны даа эшитмеге истейсиз? Я сиз де Онынъ шегиртлери олмагъа истейсизми? – деди о адам.

28Еудийлернинъ башлыкълары оны акъаретлеп:

– Сен Онынъ шегиртисинъ, биз исе – Мусанынъ шегиртлеримиз! 29+Биз билемиз ки, Алла Мусанен лаф эткен. Бу адам исе къаерден олгъаныны бильмеймиз, – дедилер.

30– Шашыладжакъ бир шей! – деп джевап берди о. – Сиз Онынъ къаерден олгъаныны бильмейсиз, лякин О меним козьлеримни ачты! 31+Биз билемиз ки, Алла гуналы адамларны динълемей. Ким Алладан къоркъып, Онынъ истегенини беджерсе, Алла тек оны динълей. 32Догъма кёрнынъ козьлерини бир кимсе ачкъаныны дюнья тургъандан берли эшитильмеген. 33Эгер о адам Алладан олмагъан олса, ич бир шей япып оламаз эди.

34Еудий башлыкълары бунъа джевап берип:

– Сен бутюнлей гуна ичинде догъгъан олсанъ да, энди бизге акъыл огретесинъми? – деп, оны къувып чыкъардылар.

Рухий кёрлукъ

35Иса о адамнынъ къувып чыкъарылгъаныны эшитип, оны къыдырып тапты.

– Сен Алланынъ Огълуна иман этесинъми? – деп сорады ондан. О адам Исагъа:

36– Эфендим, – деди, – мен Онъа иман этмек ичюн, О ким олгъаныны бильмек керегим.

37+– Сен Оны корьдинъ, мына сеннен лаф эткен – Онынъ Озю, – деди Иса. 38О вакъыт адам:

– Иман этем, Рабби! – деди де, Исанынъ огюнде озюни ерге ташлады.

39Иса:

– Корьмегенлер корьсюнлер, корьгенлер исе кёр олсунлар деп, Мен бу дюньягъа суд этмеге кельдим, – деди. 40+Онынъ этрафында базы фериселер тура эдилер. Олар бу лафны эшитип:

– Биз кёр дегильмизми? – деп сорадылар. 41+Иса оларгъа:

– Эгер кёр олсанъыз, гунанъыз олмаз эди. Лякин сиз, козьлеримиз корелер, дегенинъиз ичюн, гунанъыз сизде къала, – деди.

10

Чобан акъкъында кинаели икяе

10^1Сизге керчектен догърусыны айтам: ким къой къошуна къапудан кирмейип, башкъа ёл тапып тюшсе, о хырсыз ве айдуттыр. 2Къапудан кирген адам исе къойларнынъ чобаныдыр. 3Къаравул онъа къапуны ача, къойлар онынъ сесине къулакъ асалар. О озь къойларыны чагъыра ве тышарыгъа алып чыкъа. 4Озь къойларынынъ эписини чыкъаргъанынен, оларнынъ огюнде кете. Чобаннынъ сесини танып, къойлар онынъ артындан юрелер. 5Ябанджы адамнынъ артындан кетмезлер, аксине, ондан къачарлар, чюнки ябанджынынъ сесини танымайлар.

6+Иса бу кинаели икяени айткъанда, динълегенлер Онынъ не бильдирмеге истегенини анъламадылар.

Иса – мераметли чобан

7Шу себептен Иса кене шай деди:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: Мен – къойларнынъ къапусы олам. 8Менден эвель кельгенлернинъ эписи хырсыз ве айдут эдилер. Лякин къойлар оларгъа къулакъ асмадылар. 9+Мен – къапудырым. Ким Менден кирсе, къуртарыладжакъ. Кирип чыкъып, озюне отлакъ да тападжакъ. 10Хырсыз тек хырсызламакъ, ольдюрмек, йыкъмакъ ичюн келе. Мен исе оларгъа аят, толу аят бермек ичюн кельдим.

11+Мен яхшы чобаным. Яхшы чобан къойлары ичюн джаныны бере. 12-13+Чобан олмагъан, шахсий къойлары олмагъан, пара ичюн чалышкъан адам къашкъырнынъ кельгенини корьсе, къойларны ташлай да къача, чюнки о парагъа чалыша ве къойлар ичюн ич къайгъырмай. Къашкъыр исе къойларны талай ве дагъыта. 14Мен яхшы чобаным. Мен Озь къойларымны билем, олар исе Мени билелер. 15+Бабам Мени насыл бильсе, Мен де Бабамны шойле билем. Мен къойларым ичюн джанымны берем. 16+Меним башкъа, бу къоштан олмагъан къойларым да бар. Оларны да алып кельмек керегим. Олар да Меним сесимни эшитеджеклер, ве бир чобаннен бир сюрю оладжакъ. 17+Джанымны янъыдан эльге алмакъ ичюн, оны берем. Шунынъ ичюн Бабам Мени севе. 18+Меним джанымны Менден кимсе тартып алмай. Мен оны Озь истегимнен берем. Оны бермеге де, къайтарып алмагъа да укюмим бар. Бу эмирни Мен Бабамдан къабул эттим.

19+Бу сёзлери ичюн еудийлернинъ арасында кене дава чыкъты. 20+Араларындан чокълары:

– Оны джин ургъан, О, акъылдан айырылгъан! Оны не ичюн динълейсиз? – дей эдилер. 21+Башкъалары исе:

– Джин ургъан адам бойле сёзлерни айтмаз. Кёр адамнынъ козьлерини джин ачып олурмы? – дедилер.

Еудийлер Исаны ред этелер

22Сонъ Ерусалимге Алланынъ Сарайыны Янъыдан Эляллав Байрамы кельди. Къыш эди. 23+Иса Сарайда Сулейманнынъ Эйванында айланып юре эди. 24+Онынъ этрафыны еудийлернинъ башлыкълары сарып алдылар.

– Даа не къадар Сен бизим сабырымызны сынайджакъсынъ? Эгер Сен Месих олсанъ, бизге ачыкътан-ачыкъ айт, – дедилер олар.

25+Иса оларгъа джевап берди:

– Мен сизге айттым, амма сиз инанмадынъыз. Бабамнынъ Адынен япкъан ишлерим Манъа шаатлыкъ этелер. 26Сиз исе инанмайсыз, чюнки сиз Меним къойларым дегильсиз. 27Къойларым сесимни эшителер. Мен оларны билем, ве олар Меним артымдан юрелер. 28+Мен оларгъа эбедий аят берем, ве олар ич бир вакъыт гъайып олмайджакълар. Ич кимсе оларны къолумдан тартып аламаз. 29Оларны Манъа берген Бабам эписинден буюктир. Бабанынъ къолундан оларны ич кимсе тартып аламаз. 30+Мен ве Бабам – бирмиз.

31+О вакъыт еудийлернинъ башлыкълары Исаны ташларнен ольдюрмек ичюн, кене таш алып башладылар. Иса:

32– Мен сизге Бабамнынъ Адындан чокъ яхшы ишлер косьтердим. Оларнынъ къайсы бири ичюн Мени ташларнен ольдюрмеге истейсиз? – деди. 33+Еудийлернинъ башлыкълары Онъа джевап берип:

– Сени яхшы ишлеринъ ичюн дегиль, куфюр сёзлеринъ ичюн ташларнен ольдюрмеге истеймиз. Сен адам олып, Озюнъни Алла саясынъ! – дедилер. 34+Иса шойле джевап къайтарды:

– Сизинъ Къанунынъызда: «Мен айттым: “Сиз – аллаларсынъыз”», – деп язылмагъанмы? 35Алланынъ Сёзю кельген адамлар «аллалар» деп адландырылгъан эди. Мукъаддес Язы исе бозулмаз. 36+Бабам Мени азиз этип, дюньягъа ёллады. «Мен Алланынъ Огълу олам», – дегеним ичюн, «Куфюр сёзлер айта», – деп, Мени къабаатлайсызмы? 37Эгер Мен Бабамнынъ ишлерини япмасам, Манъа иман этменъиз. 38+Эгер Онынъ ишлерини япсам, Манъа инанмасанъыз да, ишлериме инанынъыз. Сонъ билирсиз ве инанырсыз ки, Баба Менде ве Мен Бабада олам.

39+Сонъра еудийлер кене Исаны якъаламагъа чаресини къыдыра эдилер, лякин Иса оларнынъ къолларындан къуртулып кетти, 40+кене Иордан озенининъ башкъа тарафына, башта Ягъя адамларны сувгъа батырып чыкъаргъан ерге барды ве шу ерде къалды. 41+Онынъ алдына чокъ адамлар кельди. Олар дей эдилер ки, Ягъя ич бир бельги косьтермеген олса да, онынъ Иса акъкъында айткъанларынынъ эписи акъикъий чыкъты. 42+О ерде чокъ адам Исагъа иман этти.

11

Лазарнынъ олюми

11^1+Бетания деген койде Лазар адлы бир адам хаста ята эди. Мерьем ве Марта адлы тата-къардаш да бу койден эдилер. 2+Раббиге къокъулы ягъ якъаджакъ ве Онынъ аякъларыны сачларынен сюртип къурутаджакъ шу Мерьем эди. Хаста яткъан Лазар Мерьемнинъ агъасы эди. 3Тата-къардаш Исагъа: «Рабби, Сенинъ севимли достунъ хаста олып ята», – деп хабер ёлладылар. 4Иса буны эшитип:

– Бу хасталыкъ олюмнен битмейджек, лякин о, Алланынъ шуретине себеп оладжакъ. Алланынъ Огълу онынъ ярдымынен шурет къазанаджакъ, – деди.

5Иса Мартаны, онынъ къызкъардашыны ве Лазарны севе эди. 6Амма Лазарнынъ хаста олып яткъаныны бильсе де, олгъан еринде даа эки кунь къалды. 7Бундан сонъ О, шегиртлерине:

– Кене Еудиеге барайыкъ, – деди.

8+– Равви, – деди шегиртлери, – якъында еудийлер Сени ташларнен ольдюрмеге чаресини къыдыра эдилер. Сен кене о ерге бармагъа истейсинъми?

9+Иса бойле джевап берди:

– Бир куньде он эки саат олмаймы? Ким куньдюз юрсе, сюрюнмей, чюнки бу дюньянынъ ярыгъыны коре. 10+Гедже юрген исе сюрюне, чюнки онда ярыкъ ёкъ. 11+– Бу сёзлерни айтып, оларгъа: – Достумыз Лазар юкълап къалды, лякин Мен оны уятмагъа кетем, – деди.

12– Рабби, эгер о юкълап къалгъан олса, тюзелир, – деди шегиртлери.

13Лякин Иса Лазарнынъ ольгени акъкъында айта эди. Шегиртлер исе, Иса адий юкъу акъкъында айтты, деп тюшюне эдилер.

14Сонъ Иса оларгъа ачыкътан айтты:

– Лазар ольди. 15Мен о ерде олмагъаныма сиз ичюн къуванам, чюнки шимди иман этеджексиз. Энди айдынъыз, онынъ янына барайыкъ.

16+О вакъыт «Эгиз» адландырылгъан Тома башкъа шегиртлерге:

– Айдынъыз, биз де кетейик, Онен берабер олейик! – деди.

Иса – тирилюв ве омюр

17Иса о ерге барып, Лазарнынъ къабирде яткъанына дёрт кунь олгъаныны бильди. 18Бетания кою Ерусалимге якъын, къарарнен учь километр[*] узакълыгъында эди. 19Мартагъа ве Мерьемге, агъасынынъ ольгени себебинен оларнынъ гонълюни алмакъ ичюн, чокъ еудийлер кельген эдилер. 20Марта Исанынъ кельгенини эшитип, Оны къаршыламагъа чыкъты. Мерьем исе эвде отура эди.

21– Рабби! – деди Марта Исагъа. – Эгер Сен бу ерде олгъан олсанъ, меним агъам ольмез эди. 22Амма шимди де билем ки, Сен Алладан не истесенъ, Алла Санъа береджек.

23– Сенинъ агъанъ тириледжек, – деди Иса.

24+– Билем, эписи тириледжек вакъытта, сонъки куньде тириледжек, – деди Марта. 25+Иса онъа шойле деди:

– Мен тирилюв ве аят олам. Манъа иман эткен адам ольсе де, яшайджакъ. 26+Яшайышында Манъа иман эткен эр ким ич бир вакъыт ольмейджек. Бунъа инанасынъмы?

27+– Эбет, Рабби, – деди Марта. – Дюньягъа келеяткъан Месих, Алланынъ Огълу Сен олгъанынъа инанам.

Иса Лазарнынъ артындан агълай

28Буны айткъан сонъ, Марта барып, къызкъардашы Мерьемни чагъырды.

– Оджа бу ерде, О сени чагъыра, – деди гизлиден Мерьемге.

29Мерьем буны эшиткенинен, ашыкъып еринден турды да, Исанынъ янына барды. 30Иса даа койге кирмезден, Марта Оны къаршылагъан ерде беклеп тура эди. 31Мерьемнен берабер эвде отургъан, онъа теселли берген еудийлер онынъ ашыкъып еринден турып тышарыгъа чыкъкъаныны корьдилер ве, Мерьем къабирге барып агъламагъа кетти, деп, онынъ артындан бардылар.

32Мерьем Иса тургъан ерге келип, Оны корьди де, аякълары тюбюне озюни ташлап:

– Рабби! – деди. – Эгер Сен шу ерде олгъан олсанъ, Меним агъам ольмез эди!

33Иса Мерьемнинъ де, онен кельген еудийлернинъ де агълагъанларыны корьгенинен, руху чорланды, юреги сызлады.

34– Оны не ерге къойдынъыз? – деп сорады о.

– Эфенди, барып корь, – дедилер онъа.

35+Исанынъ козьлери яшланды. 36Еудийлер:

– Бакъынъыз, оны не къадар севе экен, – дедилер. 37+Лякин олардан базылары:

– Мына бу адам кёрнынъ козьлерини ачты. Лазарны да ольмейип къалмасы ичюн бир шей япар экенми? – дедилер.

Лазарнынъ тирилюви

38+Исанынъ руху кене чорланды. Иса къабирге кельди. Къабир бир къоба ичинде олып, онынъ агъзына таш къоюлгъан эди. 39Иса:

– Ташны алып четке къоюнъыз! – деди. Олюнинъ татасы Марта Онъа:

– Рабби, о къабир ичине къоюлгъанына дёрт кунь олды, энди къокъусы чыкъкъандыр, – деди.

40– «Эгер иман этсенъ, Алланынъ шерефини кореджексинъ», – деп санъа айтмадыммы? – деди Иса.

41+Сонъра адамлар ташны четке чектилер. Иса исе козьлерини кокке котерип:

– Баба, Мени эшиткенинъ ичюн Санъа шукюр, – деди. 42+– Сен Мени эр вакъыт эшиткенинъни билем, лякин бу сёзлерни шу ерде тургъан халкъ ичюн, олар Мени Сен ёллагъанынъа инанаджакълары ичюн дедим.

43+Шойле деди де, къатты сеснен:

– Лазар, тышарыгъа чыкъ! – деп къычырды.

44+О вакъыт, къоллары-аякълары безге сарылгъан, бетине явлукъ багълангъан, эвель олю олгъан адам чыкъып кельди.

– Оны чезинъиз, кетсин, – деди Иса адамларгъа.

Исагъа къаршы фитне

45++Мерьемнен кельген еудийлернинъ чокълугъы Исанынъ япкъан ишини корип, Онъа иман эттилер. 46Базылары исе барып, Исанынъ япкъаныны фериселерге айтып бердилер. 47Ондан сонъ баш руханийлер ве фериселер Шуранынъ топлашувыны яптылар.

– Бу адам чокъ бельгилер косьтере. Биз не япайыкъ? – дедилер озьара. 48– Эгер О, бойле девам этсе, биз исе кедер этмесек, Онъа эписи иман этеджек. Римлилер келип, топрагъымызны да, миллетимизни де басып алырлар.

49Олардан бири, о йылы биринджи баш руханий олгъан Каяфа:

– Сиз ич бир шей бильмейсиз! 50+Бутюн миллет гъайып олгъанындан, халкъ ичюн бир адам оледжеги яхшы олур. Буны тюшюнмединъизми? – деди.

51+Бу сёзлерни о озь истегинден айтмагъан эди. Амма о йыл биринджи баш руханий олып, пейгъамберлик япты, Исанынъ еудий миллети ичюн оледжегини эвельден айтты. 52+Исагъа тек шу миллет ичюн дегиль, дюньяда даркъалып кеткен, Алланынъ бутюн эвлятларыны да топлап бирлештирмек ичюн ольмек керек эди. 53+О куньден башлап, олар Исаны ольдюрмек къарарына кельдилер. 54Шунынъ ичюн Иса энди еудийлер арасында ачыкъ юрмей эди. О ерден чыкъып, сахрагъа якъын олгъан топрагъына, Эфраим шеэрине барды. Шу ерде шегиртлеринен берабер къалды.

55+Еудийлернинъ Песах Байрамы якъынлаша эди. Байрамдан эвель элялланмакъ ичюн, адамлар мемлекетнинъ эр тарафындан Ерусалимге кельдилер. 56Олар Исаны къыдыра эдилер, Алланынъ Сарайы азбарында топлашып, бири-биринден: «Насыл тюшюнесиз, О, байрамгъа кельмез экенми?» – деп сорай эдилер. 57+Баш руханийлер ве фериселер исе Исаны якъаламагъа истеп, кимде-ким Онынъ къаерде олгъаныны бильсе, хабер этсин, деген эмирни чыкъардылар.

12

Бетанияда Исанынъ аякъларына ягъ якъалар

12^1++Песах Байрамындан алты кунь эвель Иса Бетаниягъа кельди. Анда Иса олюлерден тирильткен Лазар яшай эди. 2+О ерде Иса ичюн акъшамлыкъ ашыны азырладылар. Марта хызмет этмекте эди, Лазар Исанен берабер ашагъан адамлардан бири эди. 3+О вакъыт Мерьем бир кучюк бардачыкъ[*] темиз, паалы къокъулы ягъ кетирип, Исанынъ аякъларына якъты ве сачларынен Онынъ аякъларыны сюртип къурутты. Ягънынъ къокъусына бутюн эв толды.

4Исанынъ шегиртлеринден бири, Оны сатаджакъ Иуда Искариот:

5– Бу ягъны учь юз динаргъа[*] сатып, фукъарелерге болип берсе, яхшыджа олмаз эдими? – деди.

6+Бу сёзлерни о фукъарелерге къайгъыргъаны ичюн дегиль, хырсыз олгъаны ичюн айтты. Онда ортакъ акъча къутусы эди, ве о къутугъа къоюлгъан паралардан озюне алып хырсызлай эди.

7– О къадынны раатсызлама! – деди Иса. – О, бу ягъны Меним дефн этиледжек кунюм ичюн сакълады. 8+Фукъарелер сизинъ аранъызда эр вакъыт оладжакълар, Мен исе эр вакъыт олмайджам.

Лазаргъа къаршы фитне

9+Исанынъ не ерде олгъаныны билип, о ерге чокъ еудийлер кельдилер. Олар тек Исаны дегиль, Иса олюлерден тирильткен Лазарны да корьмеге истей эдилер. 10Баш руханийлер Лазарны да ольдюрмеге тырыша эдилер, 11чюнки онынъ ичюн чокъ еудийлер кетип, Исагъа иман эте башладылар.

Исанынъ Ерусалимге тантананен киргени

12+Эртеси куню байрамгъа кельген чокъ адамлар Исанынъ Ерусалимге келеяткъаныны эшиттилер. 13+Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар:

– Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз!

14Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. Бу акъкъында эвельден бойле язылгъан эди: 15+«Эй, Сион къызы, къоркъма! Сенинъ Падишанъ яш эшекке минип келеята!»

16+Шегиртлери буны башта анъламадылар. Иса Озь шуретине тек иришкен сонъ, бу сёзлер Онынъ акъкъында язылгъаныны ве халкъ Оны бойле къаршылагъаныны хатырладылар. 17Иса Лазарны къабирден чагъыргъан ве олюлерден тирильткен вакъытта Онен берабер олгъан халкъ бу акъкъында шаатлыкъ эте эди. 18Иса бойле бельгини косьтергени акъкъында эшиткен халкъ Оны къаршыламагъа чыкъты.

19+Фериселер исе бир-бирине:

– Коресизми, энди ич бир шей япып оламайсыз. Онынъ артындан бутюн дюнья кетти! – дей эдилер.

Исаны юнанлар къыдыралар

20Ибадет этмек ичюн байрамгъа кельгенлер арасында юнанлар да бар эди. 21+Олар Галилеянынъ Бетсайда шеэринден олгъан Филипнинъ алдына барып ялвардылар:

– Эфенди, биз Исаны корьмеге истеймиз.

22Филип барып, бу акъта Андрейге айтты, сонъ Андрейнен Филип экиси Исанынъ алдына барып, Онъа айттылар. 23+Иса оларгъа шойле джевап къайтарды:

– Инсан Огълу шуретленеджек вакъты кельди. 24+Сизге керчектен догърусыны айтам: эгер богъдайнынъ урлугъы топракъкъа тюшип ольмесе, о тек адий бир урлучыкъ олып къаладжакъ. Амма ольсе, чокъ берекет береджек. 25+Ким озь джаныны севсе, оны гъайып этеджек. Ким бу дюньяда озь джаныны аджымаса, оны эбедий аят ичюн сакълап къалдыраджакъ. 26Ким Манъа хызмет этмеге истесе, Меним артымдан кельсин. Мен къаерде олсам, хызметчим де о ерде оладжакъ. Манъа хызмет эткенни Баба урьмет этеджек.

Иса Озюнинъ гъалебеси акъкъында айта

27+Энди юрегим сызлай. Мен не айтсам экен? «Эй, Баба, Мени бу сааттен къуртар», – дейимми? Лякин Мен шу саат ичюн кельдим. 28+Эй, Баба, Озь Адынъны шерефле!

Иса буны айткъанынен, коктен:

– Мен оны шерефледим ве даа шерефлейджегим, – деген сес кельди. 29+О ерде тургъан халкъ буны эшитип, кок гудюрдиси белледи. «Ёкъ, Онен мелек лаф этти!» – деди башкъалары.

30+Бунъа джевап берип Иса деди:

– Бу сес Мен ичюн дегиль, сиз ичюн олды. 31+Шимди бу дюнья суд этиледжек, шимди бу дюньянынъ башлыгъы[*] тышарыгъа чыкъарылып къувуладжакъ. 32+Мен ерден юкъарыгъа котерильгенимде, Озюме эр кесни чекеджегим.

33+Бу сёзлерни Иса Озюнинъ насыл оледжегини бильдирмек макъсадынен айтты. Халкъ бунъа джевап берип деди:

34+– Биз Къанундан Месих эбедий бизнен оладжагъыны эшиттик. Насыл этип Сен: «Инсан Огълуна юкъарыгъа котерильмеге керек», – дейсинъ? Ким бу Инсан Огълу?

Халкънынъ имансызлыгъы

35+Иса оларгъа деди:

– Даа къыскъа бир вакъыт ичинде ярыкъ сизнен оладжакъ. Къаранлыкъ сизни басмасын деп, ярыкъта юрюнъиз. Къаранлыкъта юрген адам къаерге кетеяткъаныны бильмей. 36+Ярыкъ даа сизнен олгъанда, ярыкъкъа иман этинъиз, сонъ ярыкънынъ огъуллары оладжакъсыз.

Бу сёзлерни айтып, Иса узакълашып гизленди.

37Иса халкънынъ козю огюнде о къадар чокъ бельгилерни косьтерген олса да, олар Онъа иман этмей эдилер. 38+Ешая пейгъамбернинъ сёзлери беджериледжек эди: «Я Рабби! Бизим хаберимизге ким инанды? РАББИнинъ къудрети кимге ачылды?»

39Олар ана шу себептен инанып оламай эдилер. Ешая пейгъамбер даа айткъаны киби: 40+«Рабби бу халкънынъ козьлерини кёр этти, юрегини де бир шей анъламагъан киби этти. Бойледже, олар козьлеринен корьмезлер, акъылларынен анъламазлар, оларны тедавийлесин деп, Онъа кельмезлер». 41+Ешая буны айткъанда, Месихнинъ шуретини корип, Онынъ акъкъында айта эди.

42+Бунъа бакъмадан, чокъ башлыкълар Исагъа иман эттилер. Лякин, синагогалардан айырылмасынлар деп, олар фериселер ичюн Исаны ачыкъ танымай эдилер. 43+Башлыкълар Алланынъ шуретинден адамларнынъ шуретини зияде севе эдилер.

Сонъки кунюнде Исанынъ Сёзю имансыз адамларны укюм этеджек

44+Иса къычырып:

– Манъа иман эткен адам Манъа дегиль, Мени Ёллагъангъа иман эте. 45+Мени корьген адам Мени Ёллагъанны коре. 46+Манъа иман эткен эр бир адам къаранлыкъта къалмасын деп, Мен дюньягъа ярыкъ олып кельдим. 47+Ким Меним сёзлеримни эшитип иман этмесе, оны Мен суд этмейим. Мен дюньяны суд этмек ичюн дегиль, къуртармакъ ичюн кельдим. 48+Мени ред этип, сёзлеримни къабул этмеген адамнынъ суд этиджиси бар – оны ахыр заманда Меним айткъан Сёзюм суд этеджек. 49Мен Озь Адымдан айтмадым. Мени ёллагъан Баба Манъа не айтмакъны ве насыл айтмакъны буюрды. 50Онынъ эмири исе эбедий аят олгъаныны билем. Мен не айтсам, Манъа Баба буюргъаныны айтам, – деди.

13

Иса шегиртлерининъ аякъларыны юва

13^1+Песах Байрамындан эвель Иса бу дюньядан Бабанынъ янына кетмек вакъты кельгенини биле эди. О, бу дюньяда Озюнъкилерни севген эди ве шимди оларны сонъунадже севди. 2+Акъшамлыкъ ашы вакъты эди. Шейтан энди Симон Искариот огълу Иуданынъ юрегине Исаны сатмакъ ниетини къойгъан эди. 3+Баба эр шейни Исанынъ къолуна бергенини, Алладан чыкъып, кене Алланынъ янына къайтаяткъаныны билип, 4Иса софра башындан турды, усть урбасыны чыкъарды, бир эльбез алды да, белине багълады. 5+Легенге сув къойып, шегиртлерининъ аякъларыны юва, белине багълагъан эльбезнен сюртип къурута башлады.

6Симон Пётрнынъ янына кельгенде:

– Рабби! Сен меним аякъларымны ювмагъа истейсинъми?! – деди Пётр.

7– Не япкъанымны шимди анъламайсынъ. Сонъ анълайджакъсынъ, – деди Иса онъа джевап берип.

8+– Меним аякъларымны ич бир вакъыт ювмайджакъсынъ! – деди Пётр.

– Эгер ювмасам, Меннен бирликте пайынъ олмайджакъ, – деди Иса. 9О вакъыт Симон Пётр:

– Рабби, тек аякъларымны дегиль, къолларымны, башымны да юв! – деди. 10+Иса онъа:

– Ювулгъан адам бутюнлей темиз, онынъ тек аякъларыны ювмакъ керек. Сиз темизсиз, амма эпинъиз дегиль, – деди. 11+Иса Оны сатаджакъ адамны биле эди, шунынъ ичюн: «Эпинъиз темиз дегильсиз», – деди.

12Шегиртлерининъ аякъларыны ювгъан сонъ, Иса усть урбасыны кийип, ерине ерлешти. Шегиртлерине деди:

– Мен сизге не япкъанымны анъладынъызмы? 13+Сиз Манъа «Оджа» ве «Рабби» дейсиз, эм догъру айтасыз, чюнки Мен бу олам. 14+Эгер Мен Рабби ве Оджа олып, аякъларынъызны ювгъан олсам, сизге де бир-биринъизнинъ аякъларынъызны ювмакъ керек. 15+Мен сизге орьнек косьтердим. Энди Мен сизге не япкъан олсам, сизге де ойле япмакъ керек. 16+Сизге керчектен догърусыны айтам: къул озь эфендисинден устюн дегиль, ёлланылгъан да оны ёллагъандан устюн дегильдир. 17+Эгер буны анъласанъыз, буны беджерип бахтлы олурсыз!

18+Мен эпинъиз акъкъында айтмайым, – девам этти Иса. – Мен сайлагъан адамларымны билем. Лякин отьмегимни ашагъан адамнынъ Манъа къаршы табаныны котергени акъкъында Языда язылгъан сёзлер беджерильмек керек. 19+Шимдиден, даа бу вакъиалар олмаздан эвель, Мен буны сизге айтам, чюнки бу вакъиалар олгъан сонъ, сиз иман этеджексиз ки, Мен – Одырым. 20+Сизге керчектен догърусыны айтам: ким Мен ёллайджакъ адамны къабул этсе, Мени къабул эте. Мени къабул эткен исе Мени Ёллагъанны къабул эте.

Иса шегиртлеринден бири Оны сатаджагъы акъкъында айта

21++Бу сёзлерни айткъан сонъ, Исанынъ джаны пек сыкъылды. Энди ачыкътан-ачыкъ айтып башлады:

– Сизге керчектен догърусыны айтам: Мени сизден биринъиз сатаджакъ.

22Шегиртлери исе, О, ким акъкъында айткъаныны бильмейип, шашкъынлыкънен бир-бирине бакъып тура эдилер. 23+Олардан бири Исанынъ янында ята эди. Иса оны пек севе эди. 24Симон Пётр онъа, Иса ким акъкъында айткъаныны сораса, деп ишмар этти. 25О, Исанынъ кокрегине башыны къойып:

– Рабби, о кимдир? – деп сорады. 26Иса джевап берип:

– Мен бу пите парчасыны ашкъа батырып кимге берсем, одыр, – деди. Сонъ О, бир пите парчасыны батырып, Симон Искариот огълу Иудагъа берди. 27Шу ань, Иуда питени алгъанынен, онынъ ичине Шейтан кирди.

– Япаджагъынъны тез-тез яп, – деди онъа Иса.

28Иса бу сёзлерни не ичюн айткъаныны софра этрафындакилерден ич кимсе анъламады. 29+Акъча къутусы Иудада олгъаны ичюн, базылары тюшюндилер ки, Иса онъа: «Байрам ичюн бизге керек олгъан шейлерни сатын ал» я да «Фукъарелерге бир шей бер», – деди. 30Иуда исе питени алып, бирден тышарыгъа чыкъып кетти. Энди гедже тюшкен эди.

Янъы эмир

31+Иуда чыкъып кеткен сонъ, Иса деди:

– Шимди Инсан Огълу шерефленди, Инсан Огълунда Алла да шерефленди. 32+Эгер Алла Инсан Огълунда шерефленген олса, Алла Озюнде Инсан Огълуны шерефлейджек, Оны тез арада шерефлейджек. 33+Балалар! Мен сизлернен берабер даа аз вакъыт оладжагъым. Мени къыдыраджакъсыз. Еудийлернинъ башлыкъларына айткъаным киби, сизге де айтам: Мен кетеяткъан ерге сиз барып оламайсыз.

34+Сизге янъы эмир берем: бир-биринъизни севинъиз. Мен сизни насыл севген олсам, сиз де бир-биринъизни шойле севинъиз. 35Эгер аранъызда бир-биринъизге севги олса, сиз Меним шегиртлерим олгъанынъызны эписи биледжек.

Иса Пётрнынъ ёлдан уруладжагъы акъкъында эвельден айта

36+Симон Пётр Исагъа деди:

– Рабби, Сен къаерге кетесинъ?

– Мен кетеяткъан ерге сен артымдан шимди барып оламайсынъ, амма сонъ бараджакъсынъ, – деп джевап берди онъа Иса.

37+– Рабби, – деди онъа Пётр, – не ичюн артынъдан шимди барып оламайым? Мен Сен ичюн джанымны береджегим!

38+Иса джевап берип:

– Мен ичюн джанынъны береджексинъми? Санъа керчектен догърусыны айтам: хораз къычырмаздан эвель, сен Менден учь кере вазгечеджексинъ, – деди.

14

Иса – ёл, акъикъат ве аят

14^1+– Юреклеринъиз сыкъылмасын. Аллагъа иман этесиз, Манъа да иман этинъиз! 2Бабамнынъ эвинде ода чокъ. Ойле олмаса эди, Мен сизге ер азырламагъа кетем, дер эдимми? 3+Мына, Мен барып сизге ер азырлайджагъым да, кене келип, сизни яныма алып кетеджегим. Сонъ Мен олгъан ерде сиз де оладжакъсынъыз. 4Сиз Мен бараджакъ ёлны билесиз.

5+– Рабби! – деди Онъа Тома. – Къаерге кетеяткъанынъны биз бильмеймиз. Ёлуны да насыл билейик?

6+Иса онъа деди:

– Мен – ёл, акъикъат ве аят олам. Бабагъа келеджек эр ким тек Меним вастамнен келе. 7Эгер Мени бильген олсанъыз, Бабамны да биледжексиз. Шимди Оны билесиз ве Оны корьдинъиз.

8+Филип Онъа деди:

– Рабби, бизге Бабаны косьтер, бу биз ичюн етерли!

9+– Филип, – деди Онъа Иса. – Мен о къадар вакъыттан берли сизнен берабер олдым, ве Мени бильмейсинъми? Мени корьген адам Бабамны да корьди. Сен насыл этип, «Бизге Бабаны косьтер», дейсинъ? 10+Мен Бабада, Баба исе Менде олгъанына инанмайсынъмы? Мен сизге айткъан сёзлерни Озюмден айтмайым, Менде олгъан Баба шу ишлерни беджере. 11+Мен Бабада ве Бабам Менде олгъанына, Манъа инанынъыз. Эгер бунъа инанмасанъыз, ич олмадым япкъан ишлерим ичюн Манъа инанынъыз. 12+Сизге керчектен догърусыны айтам: Манъа иман эткен адам Мен япкъан ишлеримни озю япаджакъ ве атта бундан буюк ишлер де япаджакъ, чюнки Мен Бабанынъ янына кетеятам. 13Меним Адымдан бир шей сорасанъыз, оны беджереджегим, ве Баба Огълунда шерефленеджек. 14+Меним Адымдан не сорасанъыз, Мен беджереджегим.

Мукъаддес Рухнынъ келеджеги

15+Эгер Мени севсенъиз, эмирлеримни тутаджакъсынъыз. 16+Мен Бабадан сорайджагъым, ве О, эбедий сизнен къаладжакъ башкъа Къорчалайыджыны береджек. 17+О – Акъикъат Рухудыр. Дюнья Оны къабул этип оламаз, чюнки Оны корьмей ве бильмей. Сиз исе Оны билесиз, чюнки О, сизнен булуна ве ичинъизде къаладжакъ. 18Сизни оксюз къалдырмам, янынъызгъа къайтып келеджем. 19+Бираздан сонъ дюнья Мени корьмейджек. Амма сиз Мени кореджексиз. Мен яшамакътам, сиз де яшайджакъсыз. 20Шу куню биледжексиз ки, Мен Бабамда, сиз Менде ве Мен сизде олам. 21+Меним эмирлеримни тутып беджерген адам Мени севе. Мени севген адамны Бабам да севеджек. Мен де оны севеджем ве онъа Озюмни косьтереджем, – деди Иса.

22+Сонъ Иуда (Искариот дегиль):

– Рабби, Сен не ичюн Озюнъни дюньягъа дегиль, лякин бизге косьтермеге истейсинъ? – деди.

23+Иса онъа шойле джевап берди:

– Мени севген адам сёзюмни тутаджакъ, ве Бабам оны севеджек. Биз онъа келип, онен яшайджакъмыз. 24Мени севмеген адам сёзлеримни тутмайджакъ. Сиз эшиткен сёз Меним дегиль, Мени ёллагъан Бабанынъ сёзюдир. 25Буны Мен даа сизнен олгъанымда айттым. 26+Къорчалайыджы исе, Меним Адымдан Баба ёллайджакъ Мукъаддес Рух, сизге эр шейни огретеджек ве Меним сизге айткъан эписи сёзлеримни акъылынъызгъа кетиреджек.

27+Мен сизге барышыкъ къалдырам, Озь барышыгъымны сизге берем. Дюнья бергени киби Мен бермейим. Юреклеринъиз сыкъылмасын, къоркъманъыз.

28+Сизге айткъанымны: «Мен сизден кетеятам ве кене къайтаджам», – эшиттинъиз. Эгер Мени севген олсанъыз, «Бабамнынъ янына кетеятам», – дегениме къуваныр эдинъиз, чюнки Бабам Менден буюктир. 29+Бу шейлер ерине кельгенинен иман этинъиз деп, олар даа олмаздан эвель, Мен шуны сизге айттым. 30+Сизнен лаф этмек ичюн чокъ вакътым къалмады. Бу дюньянынъ башлыгъы[*] келеята. Онынъ пайы Менде ёкъ. 31Лякин дюнья бильсин ки, Мен Бабаны севем ве Бабанынъ Манъа буюргъаныны беджерем. Энди турунъыз, бу ерден кетейик.

15

Акъикъий юзюм асмасы

15^1+Мен – акъикъий юзюм асмасы олам, Бабам исе – багъджыдыр. 2+Мендеки мейва бермеген эр бир пытакъны О, кесип ташлай. Мейва берген эр бир пытакъны исе, даа чокъ мейва берсин деп, пытап темизлей. 3+Меним сизге айткъан сёзюм ичюн сиз энди темизсинъиз. 4+Менде олунъыз, Мен де сизде оладжагъым. Асмада къалмагъан пытакъ озь-озюнден мейва берип оламай; сиз Менде къалмасанъыз, мейва берип оламазсыз.

5+Мен – юзюм асмасы олам, сиз – пытакъларысынъыз. Менде олгъан, Мен де онда олгъан адам чокъ мейва бере. Менсиз исе ич бир шей япып оламайсыз. 6+Ким Менде олмаса, кесильген пытакъ киби атыладжакъ ве къуруйджакъ. Бойле пытакъларны джыйып, атешке атып якъалар. 7+Эгер сиз Менде къалсанъыз ве сёзлерим сизде къалса, истегенинъизни соранъыз, сизге бериледжек. 8Сиз чокъ мейва берсенъиз ве Меним шегиртлерим олсанъыз, Бабам шерефленеджек.

9+Бабам Мени насыл севген олса, Мен де сизни ойле севдим. Меним севгимде булунынъыз. 10Мен Бабамнынъ эмирлерини тутып, Онынъ севгисинде булунам. Сиз де Меним эмирлеримни тутсанъыз, Меним севгимде булунаджакъсыз.

11+Меним къуванчым сизде олсун ве сизинъ къуванчынъыз бутюнлей олсун деп, Мен бу сёзлерни сизге айттым. 12+Меним эмирим шудыр: Мен сизни насыл севген олсам, сиз де бир-биринъизни ойле севинъиз. 13+Ким озь джаныны достлары ичюн берсе, бундан юксек севги ёкъ. 14+Эгер сиз буюргъанларымны беджерсенъиз, сиз Меним достларымсыз. 15+Мен сизге энди «къул» демейим. Къул эфендисининъ не япкъаныны бильмей де. Сизге «достларым» дедим, чюнки сизге Бабамдан эшиткен эр шейни бильдирдим.

16+Сиз Мени сайлагъанынъыз дегиль, сизни Мен Озюм сайладым, юрмеге ве гъайып олмайджакъ мейва бермеге тайин эттим. Шунынъ ичюн, Меним Адымдан Бабадан не истесенъиз, О, сизге береджек.

Дюньянынъ нефрети

17+Мен сизге буюрам: бир-биринъизни севинъиз! 18+Эгер дюньянынъ сизни кореджек козю олмаса, билинъиз ки, сизден эвель онынъ Мени кореджек козю ёкъ эди. 19+Сиз бу дюньядан олгъан олсанъыз, дюнья сизни озюнъки киби север эди. Амма сиз бу дюньядан олмагъанынъыз, Мен сизни дюньядан сайлап алгъаным ичюн, дюньянынъ сизни кореджек козю ёкъ. 20+«Къул озь эфендисинден устюн дегиль», – деген лафны акъылынъызда тутунъыз. Эгер Мени къувгъан олсалар, сизни де къуваджакълар. Эгер Меним сёзлеримни туткъан олсалар, сизинъкилерини де тутаджакълар.

21Адамлар сизге бунынъ эписини Меним Адым ичюн япаджакълар, чюнки Мени Ёллагъанны бильмейлер. 22+Эгер Мен келип оларгъа айтмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе гунасына сылтав къалмады. 23+Мени кореджек козю олмагъан адамнынъ Бабамны да кореджек козю ёкъ. 24+Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. 25+Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

26+Бабамдан Мен сизге Къорчалайыджыны ёллайджам. О, Бабамдан чыкъаяткъан Акъикъат Рухудыр. О кельгенде, Меним акъкъымда шаатлыкъ этеджек. 27+Сиз де шаатлыкъ этеджексиз, чюнки сиз башындан Меннен берабер эдинъиз.

16

16^1Сиз ёлдан урулманъыз деп, Мен буны сизге айттым. 2+Сизни синагогадан айыраджакълар. Ойле заман келеята ки, сизни ольдюрген эр бир адам, буны япып, Аллагъа хызмет этем, деп тюшюнеджек. 3+Бу ишлерни япаджакълар, чюнки олар не Бабамны, не Мени таныдылар. 4+Вакъты-саати кельгенде, сёзлеримни хатырланъыз деп, Мен буны сизге бильдирдим. Сизге буны эвельден айтмадым, чюнки сизнен берабер эдим.

Къорчалайыджы

5+Энди Мени Ёллагъаннынъ янына кетем. Аранъыздан ич кимсе Менден: «Къайда кетесинъ?» – деп сорамай. 6Лякин буны сизге айткъаным ичюн, юреклеринъиз гъам-къайгъыгъа толды. 7+Сизге акъикъатны айтам: Меним кетеяткъаным сиз ичюн файдалыдыр. Эгер Мен кетмесем, Къорчалайыджы сизге кельмез. Эгер кетсем, Оны сизге ёллайджагъым. 8О келип, гуна, инсафлыкъ ве суд акъкъында дюньянынъ къабаатыны белли этеджек. 9+Гуна акъкъында, чюнки адамлар Манъа иман этмейлер. 10Инсафлыкъ акъкъында, чюнки Мен Бабагъа кетеятам, ве сиз Мени энди корьмейджексиз. 11+Суд акъкъында, чюнки бу дюньянынъ башлыгъы[*] суд этильгендир.

12Сизге даа чокъ шей айтмакъ керегим, лякин шимди оны анълап оламайсыз. 13+Амма Акъикъат Руху кельгенде, О, сизни бутюн акъикъат ёлуна алып бараджакъ. О, Озюнден айтмайджакъ. Не эшитсе, шуны айтаджакъ ве келеджекте оладжакъларны ачыкъ-айдын этеджек. 14О, Мени шерефлейджек, чюнки Менден эшиткен шейлерни сизге ачыкъ-айдын этеджек. 15+Бабанынъ олгъан эр шейи Менимкидир. Ана шу себептен, О, Менден эшиткен шейлерни сизге ачыкъ-айдын этеджек, дейим. 16+Бираздан сиз Мени корьмейджексиз, бираздан да кене Мени кореджексиз.

Къайгъы ве къуванч

17О вакъыт Исанынъ шегиртлери озьара:

– Онынъ бизге: «Бираздан сиз Мени корьмейджексиз, бираздан да кене Мени кореджексиз» ве «Мен Бабамнынъ янына кетем», – айткъанынынъ манасы не? – дедилер.

18Сонъ олар:

– «Бираздан» дегенинен не айтмагъа истей? Биз анълап оламаймыз! – дей эдилер.

19Иса, шегиртлери Ондан бу шейлер акъкъында сорамагъа истегенлерини билип, деди:

– «Бираздан Мени корьмейджексиз, бираздан да кене Мени кореджексиз», – деген сёзлерим акъкъында деп сорашасызмы? 20+Сизге керчектен догърусыны айтам: сиз агълайджакъсыз ве юреклеринъиз янаджакъ, дюнья исе къуванаджакъ. Сиз дертлер чекеджексиз, лякин дертлеринъиз къуванчкъа айланаджакъ. 21+Бала догъгъан къадын дертлер чеке, чюнки онынъ вакъты кельди. Амма бала догъгъандан сонъ, дертлерини унута, чюнки дюньягъа янъы адамнынъ кельгенине къувана. 22+Сиз де шимди дертлер чекесиз. Лякин Мен сизни кене кореджем, юреклеринъиз къуванчкъа толаджакъ, ве къуванчынъызны сизден ич кимсе тутып аламаз.

23+О куню Менден ич бир шей сорамайджакъсыз. Сизге керчектен догърусыны айтам: эгер Меним Адымдан Бабадан не сорасанъыз, О, сизге береджек. 24+Шимдигедже Меним Адымдан Бабадан ич бир шей сорамадынъыз. Соранъыз ве аладжакъсыз, ве къуванчынъыз там оладжакъ.

Дюнья устюнден гъалебе

25+Бу шейлерни Мен сизге кинаенен айттым. Лякин ойле бир вакъыт келе ки, энди сизге кинаенен айтмайджагъым, Баба акъкъында ачыкътан-ачыкъ айтаджагъым. 26О куню Меним Адымдан сорайджакъсыз. Мен, сиз ичюн Бабадан сорайджагъым, демейим. 27+Баба Озю сизни севе, чюнки сиз Мени севип, Алладан чыкъкъаныма инандынъыз. 28+Мен Бабадан чыкъып, дюньягъа кельдим. Энди кене дюньядан кетип, Бабагъа къайтам.

29– Мына, шимди Сен ачыкъ-айдын айтасынъ, кинаенен лаф этмейсинъ, – деди шегиртлер Исагъа. 30+– Шимди билемиз ки, Сен эр шейни билесинъ ве ич бир адамгъа Сенден сорамакънынъ кереги ёкъ. Шунынъ ичюн биз Сен Алладан кельгенинъе инанамыз.

31– Энди инанасынъызмы? – деди Иса оларгъа. 32+– Мына, ойле вакъыт келеята ве энди кельди ки, эр биринъиз озь тарафынъызгъа къачаджакъсыз, ве Мен бир Озюм олып къаладжагъым. Амма Мен ялынъыз дегилим, чюнки Баба Меннен берабер. 33+Сиз Менде барышыкъ тапмакъ ичюн буларны сизге айттым. Дюньяда къаза-беля ичинде яшарсынъыз. Лякин джесюр олунъыз: Мен бу дюньяны енъдим.

17

Исанынъ шегиртлери ичюн окъугъан дувасы

17^1+Шу сёзлерден сонъ Иса козьлерини кокке котерип, деди:

– Эй, Баба! Вакъыт кельди. Огълунъ Сени шерефлесин деп, Огълунъны шерефле. 2+Сен Огълунъа берген адамларнынъ эписине О, эбедий аят берсин деп, Сен Онъа бутюн яшагъанларнынъ устюнде къудрет бердинъ. 3Эбедий аят исе – Сени, бирден-бир акъикъий Алланы, эм де Сен ёллагъан Иса Месихни танып-бильмектир.

4Манъа берген вазифенъни беджерип, Мен Сени ер юзюнде шерефледим. 5+Мына, Баба, Сенинъ огюнъде Мени шерефле. Дюнья яратылмаздан эвель Сенинъ огюнъде Менимки олгъан шерефни Манъа къайтар.

6Сен дюньядан Манъа берген адамларгъа Сенинъ Адынъны ачтым. Олар Сенинъ эдилер, ве Сен оларны Манъа бердинъ, ве олар Сенинъ Сёзюнъни сакъладылар. 7Олар энди билелер ки, Сен Манъа берген эр шей Сенден келе. 8+Манъа берген сёзлеринъни оларгъа айттым. Олар сёзлеринъни къабул этип, Мен Сенден чыкъып кельгенимни керчектен анъладылар, Мени Сен ёллагъанынъа инандылар.

9+Мен олар ичюн сорайым. Дюнья ичюн дегиль, Сен Манъа берген адамлар ичюн сорайым, чюнки олар Сенинъкидир. 10+Меним эр бир шейим – Сенинъки, Сенинъ эр бир шейинъ исе – Менимкидир. Меним шерефим оларнен багълы.

11+Мен энди бу дюньяда олмайджам. Олар бу дюньяда къалалар, Мен исе Санъа къайтам. Эй, Мукъаддес Баба! Оларны Сен Манъа берген Адынъда сакъла, олар да Биз киби бирлик олсунлар. 12+Мен оларнен олгъанымда, оларны Сен Манъа берген Адынъда сакълап къорчаладым. Олардан ич бири гъайып олмады. Тек джеэннемге тюшеджек адам гъайып олды, чюнки Язы беджерильмек керек эди.

13+Энди Санъа къайтам. Меним къуванчым оларда там олмакъ ичюн, даа дюньяда олгъанымда, шуны айтам. 14+Мен оларгъа Сенинъ Сёзюнъни бильдирдим. Дюньянынъ оларны кореджек козю ёкъ, чюнки Мен бу дюньядан олмагъаным киби, олар да бу дюньядан дегиллер. 15+«Оларны дюньядан ал», – демейим, лякин «Оларны яманлыкътан къорчала», – дейим. 16Мен бу дюньядан олмагъаным киби, олар да бу дюньядан дегиллер. 17+Оларны акъикъат кучюнен азиз эт. Сенинъ Сёзюнъ – акъикъаттыр. 18+Сен Мени дюньягъа ёллагъанынъ киби, Мен де оларны дюньягъа ёлладым. 19Олар акъикъатта азиз олсунлар деп, Мен Озюмни олар ичюн Санъа багъышлайым.

20Мен тек олар ичюн сорамайым, оларнынъ лафыны эшитип Манъа иман этеджеклер ичюн де сорайым. 21Оларнынъ эписи бирлик олсунлар. Эй, Баба, Сен Менде ве Мен Сенде олгъаным киби, олар да Бизде олып, бирлик олсунлар. Сонъ дюнья Мени Сен ёллагъанынъа инанаджакъ. 22+Биз бирлик олгъанымыз киби, олар да бирлик олсунлар деп, Сен Манъа берген шерефинъни Мен оларгъа да бердим. 23Сен Менде, Мен исе оларда олам. Олар там бирлик олсунлар. Сонъра дюнья Мени Сен ёллагъанынъны ве, Мени насыл севсенъ, оларны да ойле севгенинъни биледжек.

24+Эй, Баба! Сен Манъа берген адамлар Меннен берабер бир ерде оладжакъларыны истейим. Мени дюнья яратылмаздан эвель севгенинъ ичюн, Сен Манъа берген шерефимни олар корьсюнлер. 25+Эй, адалетли Баба! Дюнья Сени танымагъан олса да, Сени Мен таныдым. Бу адамлар да Мени Сен ёллагъанынъны бильдилер. 26+Оларда Манъа олгъан севгинъ олсун ве Мен оларда олайым деп, Мен оларгъа Сенинъ Адынъны бильдирдим ве даа бильдиреджегим.

18

Исанынъ якъаланувы

18^1++Бу сёзлерни айткъан сонъ, Иса Озь шегиртлеринен о ерден чыкъып, Кидрон вадийининъ башкъа тарафына кечти. Шу ерде бир багъ бар эди. Иса шегиртлеринен берабер багънынъ ичине кирдилер. 2+Исаны саткъан Иуда о ерни биле эди, чюнки Иса шегиртлеринен берабер о ерде сыкъ-сыкъ топлаша эдилер.

3+Бойлеликнен, Иуда бир арбий болюкни эм де баш руханийлерден ве фериселерден мемурларны алып, о ерге кельди. Къолларында лампатлар, мешъаллер ве силя бар эди.

4+Иса, Озюне оладжакъ эр шейни биле эди. О, адамларнынъ огюне чыкъып, сорады:

– Кимни къыдырасыз?

5– Назаретли Исаны, – деп джевап берди олар.

– Бу Меним, – деди Иса. (Исаны саткъан Иуда оларнынъ арасында эди.)

6Иса: «Бу Меним», – дегенинен, олар арткъа чекилип, озьлерини ерге ташладылар. 7Иса олардан кене сорады:

– Кимни къыдырасыз?

– Назаретли Исаны, – дедилер олар.

8– Сизге айттым да, бу Меним. Эгер Мени къыдырсанъыз, бу адамларны йиберинъиз, кетсинлер, – деди оларгъа Иса. 9+Шунынънен, Онынъ эвельден: «Сен Манъа берген адамлардан ич бирисини гъайып этмедим», – деген сёзлери беджерильмек керек эди.

10+Шу ань Симон Пётр озь къылычыны чыкъарды да, баш руханийнинъ къулуны урып, онынъ онъ къулагъыны кести. Къулнынъ ады Малхос эди.

11+Иса Пётргъа:

– Къылычынъны къынына сакъла! Бабам Манъа берген къадени ичмемми? – деди.

Иса Аннаснынъ огюнде

12+О вакъыт болюкнинъ аскерлери, бинъбашы ве еудийлернинъ мемурлары Исаны якъалап багъладылар. 13+Оны башта Аннаснынъ алдына алып кельдилер. Аннас о йылы баш руханий олгъан Каяфанынъ къайнатасы эди. 14+Эвельден еудий башлыкъларына: «Халкъ ичюн бир адамнынъ ольгени яхшыджа», – деп акъыл огреткен адам Каяфа эди.

Пётр Исадан вазгече

15+Исанынъ артындан Симон Пётр ве даа башкъа бир шегирт кеттилер. Бу шегирт баш руханийнен таныш эди, шунынъ ичюн о, Исанен берабер баш руханийнинъ азбарына кирди. 16Пётр исе тышарыда, къапунынъ янында токътап къалды. Сонъ баш руханийнен таныш олгъан шегирт чыкъты ве къапуны къаравул эткен къызгъа бир шейлер айтып, Пётрны ичериге алып кирди. 17О вакъыт, къапуны къаравул эткен къыз Пётрдан:

– Сен де о адамнынъ шегиртлеринден дегильсинъми? – деп сорады.

– Ёкъ! – деди Пётр.

18Ава сувукъ олгъаны ичюн, о ерде тургъан къуллар ве мемурлар комюрден атеш якъып, къызына эдилер. Пётр да оларнен берабер къызынып тура эди.

Баш руханий Исаны соргъу япа

19+О вакъыт баш руханий Исагъа Онынъ шегиртлери ве огретюви акъкъында суаллер бере эди. 20+Иса онъа джевап берди:

– Мен бутюн дюньягъа ачыкъ айттым. Эр вакъыт еудийлернинъ эписи топлашкъан синагогаларда ве Алланынъ Сарайында огреттим, гизли ич бир шей айтмадым. 21Не ичюн Менден сорайсынъ? Меним лафларымны эшиткенлерден сорап биль, олар айткъанымны билелер.

22+Иса буларны айткъан вакъытта, якъын тургъан мемурлардан бири Исанынъ бетине урып:

– Баш руханийге насыл джевап бересинъ? – деди. 23Иса джевап берип:

– Эгер Мен янълыш айткъан олсам, о, янълыш олгъаны акъкъында шаатлыкъ бер. Эгер догъру айткъан олсам, не ичюн Мени урасынъ? – деди.

24Бундан сонъ Аннас Исаны багълангъан алда баш руханий Каяфагъа ёллады.

Пётр экинджи кере Исадан вазгече

25+Симон Пётр исе даа къызынып тура эди.

– Сен де Онынъ шегиртлеринден дегильсинъми? – деп сорадылар ондан.

– Ёкъ! – деп инкяр этти о.

26+Баш руханийнинъ къулларындан бири Пётр къулагъыны кесип ташлагъан адамнынъ сою эди. Бу къул Пётргъа:

– Багъчада Онен берабер сени корьмедимми? – деди. 27+Пётр кене инкяр этти. Шу ань хораз къычырды.

Иса Пилатнынъ огюнде

28++Исаны Каяфанынъ эвинден преториягъа[*] алып бардылар. Саба эрте эди. Песах ашыны ашамагъа истеп, еудийлер арамланмакъ истемедилер ве преториягъа кирмедилер. 29+Шу себептен Пилат тышарыгъа, оларнынъ алдына чыкъты.

– Бу адамны неде къабаатлайсыз? – деп сорады.

30– Эгер О, яманлыкъ япмагъан олса, Оны санъа алып кетирмез эдик, – деп джевап берди олар.

31– Оны озюнъиз алынъыз да, озь Къанунынъыз боюнджа суд этинъиз, – деди Пилат.

– Бизим ич кимсени олюм джезасына бермеге акъкъымыз ёкъ, – деди онъа еудийлер.

32+Шунынънен, Исанынъ келеджек олюми акъкъында айткъан сёзлери ерине кельмек керек эди.

33+Пилат преториягъа къайтып, Исаны чагъырды да:

– Еудийлернинъ Падишасы Сен оласынъмы? – деп сорады.

34– Бу лаф озюнъден чыкътымы, я да Меним акъкъымда санъа башкъалары айттылармы? – деп сорады Иса.

35– Не, мен еудийимми? Сени манъа Озь халкъынъ, Озь баш руханийлеринъ якъалап бердилер. Сен насыл иш яптынъ? – деди Пилат. 36+Иса джевап берди:

– Меним Падишалыгъым бу дюньядан дегиль. Эгер Падишалыгъым бу дюньядан олгъан олса, Мен еудий башлыкъларынынъ къолуна берильмемек ичюн, хызметчилерим курешир эдилер. Ёкъ, Меним Падишалыгъым бу ерден дегиль.

37+– Демек, Сен Падишасынъмы? – деди Пилат.

– Буны сен озюнъ айтасынъ, – деди Иса. – Мен акъикъат акъкъында шаатлыкъ этмек ичюн догъдым ве шу макъсатнен дюньягъа кельдим. Ким акъикъат тарафында олса, Меним сесимни эшите.

38++– Акъикъат недир? – деп сорады Пилат. Буны айтты да, кене тышарыгъа, еудийлернинъ алдына чыкъты. – Мен Онда ич бир къабаат тапмайым, – деди оларгъа. 39+– Сизинъ бир адетинъиз бар: сиз ичюн Песах Байрамында бир мабюсни азат этем. Истейсизми, сизге еудийлернинъ Падишасыны азат этейим?

40Лякин олар кене къычырып:

– Оны дегиль, Бараббаны азат эт! – дедилер.

Барабба исе айдут эди.

19

Исаны суд этелер ве къамчылайлар

19^1О вакъыт Пилат Исаны къамчыламагъа буюрды. 2Аскерлер тикенлерден тадж ясап, Онынъ башына кечирдилер, устюне мор тюслю урба[*] кийдирдилер. 3Исанынъ янына келип:

– Яшасын еудийлернинъ Падишасы! – деп, Онынъ бетине ура эдилер.

4+Сонъ Пилат кене тышарыгъа чыкъып, халкъкъа:

– Мына, Оны огюнъизге чыкъараджам. Билинъиз: мен Онда ич бир къабаат тапмадым! – деди.

5О вакъыт, башына тикенли тадж, устюне мор тюслю урба кийильген Иса тышарыгъа чыкъты.

– Мына, о адам! – деди Пилат оларгъа. 6Баш руханийлер ве мемурлар Исаны корип:

– Оны хачкъа мыхла, хачкъа! – деп къычырдылар.

– Оны сиз алынъыз да, хачкъа мыхланъыз! Мен Онда ич бир къабаат тапмадым, – деди Пилат оларгъа. 7+Еудийлер онъа джевап берип:

– Бизде Къанун бар. Къанунымыз боюнджа Онъа ольмек керек, чюнки О, Озюни Алланынъ Огълу япты, – дедилер. 8Пилат буны эшитип, даа чокъ къоркъты. 9+Къайтып, преториягъа кирди ве Исадан:

– Сен къаерденсинъ? – деп сорады. Лякин Иса онъа джевап бермеди.

10– Манъа джевап бермейсинъми? – деди Пилат. – Сени хачкъа мыхламагъа да, азат этмеге де къудретим олгъаныны бильмейсинъми?

11+Иса джевап берди:

– Эгер санъа юкъарыдан берильмеген олса, сенде Меним устюмде ич бир къудретинъ олмаз эди. Шу себептен Мени сенинъ къолунъа бергеннинъ гунасы сенинъ гунанъдан буюк.

12+Бу сёзлерден сонъ Пилат Исаны азат этмеге чаресини къыдырып башлады. Амма еудийлер къычырып:

– Эгер Оны азат этсенъ, Сен императорнынъ досту дегильсинъ! Озюне падиша деген эр бир адам императоргъа къаршыдыр! – дедилер.

13Пилат бу сёзлерни эшитип, Исаны тышарыгъа алып чыкъты, озю исе еудийдже «Габбата» деген Таш Тёшеме устюндеки къады курсюсине отурды. 14Шу куню азырланув куню, Песах Байрамынынъ арфеси эди. Вакъыт уйлеге якъын эди. Пилат еудийлерге:

– Мына, Падишанъыз! – деди.

15+– Ёкъ эт Оны, ёкъ эт! Хачкъа мыхла! – деп къычырды олар.

– Сизинъ Падишанъызны хачкъа мыхлайыммы? – деп сорады Пилат.

– Императордан башкъа падишамыз ёкъ, – деди баш руханийлер.

Хачкъа мыхланув

16+Ахыр-сонъу Пилат Исаны хачкъа мыхламакъ ичюн оларгъа берди. Олар Исаны алып кеттилер. 17Иса Озь хачыны котерип, «Къафа Ери», еудийдже Голгофа деген ерге кельди. 18О ерде Исаны хачкъа мыхладылар. Онен берабер даа эки адамны мыхладылар, Иса ортада, бириси онъ, экинджиси сол тарафта эдилер. 19Пилат: «Назаретли Иса, еудийлернинъ Падишасы» деп яздырды да, языны хачнынъ тёпесине астырды. 20+Иса хачкъа мыхлангъан ер шеэрге якъын олгъаны ичюн, бу языны чокъ адам окъуды. Язы еудий, латин ве юнан тиллеринде язылгъан эди.

21Еудийлернинъ баш руханийлери Пилаткъа барып, шойле дедилер:

– «Еудийлернинъ Падишасы» деп язма. «Бу адам: “Мен еудийлернинъ Падишасым”, – деди» деп яз.

22– Нени язгъан олсам, шуны яздым, – деди Пилат.

23Аскерлер Исаны хачкъа мыхлагъан сонъ, Онынъ урбасыны алдылар. Эр бир аскерге айырып, усть урбасыны дёрт парчагъа больдилер. Тюп урбасы исе къалды. О, бойдан-бойгъа тикишсиз токъулгъан эди. 24+Аскерлер бир-бирине:

– Буны йыртмайыкъ, о ичюн джереп чекейик, кимге тюшсе, онынъки олсун, – дедилер.

Шунынънен, Язынынъ сёзлери: «Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер», – беджерильмек керек эди. Аскерлер бойле де яптылар.

25+Исанынъ хачы янында Онынъ анасы, анасынынъ татасы, Клопаснынъ апайы Мерьем ве магдалалы Мерьем тура эдилер. 26+Иса анасыны ве янында Озюнинъ севимли шегирти тургъаныны корьди де, анасына:

– Эй, къадын, мына бу сенинъ огълунъ! – деди. 27Сонъ шегиртине:

– Мына бу сенинъ ананъ! – деди. О вакъыттан башлап, о шегирт Мерьемни озь эвине алды.

Исанынъ олюми

28++Бундан сонъ Иса энди эр шей беджерильгенини билип, Язы сонъунадже беджерильсин деп:

– Сувсадым! – деди.

29О ерде экши шарапкъа толу бир савут бар эди. Аскерлер сюнгерни экши шарапкъа батырдылар ве эзов отунынъ деметине илиштирип, Исанынъ агъзына узаттылар. 30Иса бир ютум шарап ичип:

– Эр шей ерине кельди! – деди де, башыны эгип джан берди.

31+О куню – азырланув куню, раатлыкъ кунюнинъ арфеси эди. Беденлер хачларда раатлыкъ кунюнде, хусусий буюк бир байрам кунюнде къалмасынлар деп, еудийлер Пилаттан, хачкъа мыхлангъан адамларнынъ балдырларыны сындырып, беденлерини хачлардан аладжакъларыны истедилер. 32Аскерлер барып, Исанен берабер хачкъа мыхлангъан биринджи, сонъ экинджи адамнынъ балдырларыны сындырдылар. 33Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар. 34+Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

35+Буны корьген адам, сиз де иман этинъиз деп, шаатлыкъ этти. Онынъ шаатлыгъы догърудыр, о, акъикъатны айткъаныны биле.

36+Бу шейлер, кемиклери сындырылмайджагъы акъкъында деген Язы беджерильсин деп, олды. 37+Язынынъ башкъа бир еринде айтылгъан ки, олар «озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар».

Дефн этюв

38++Бундан сонъ ариматеялы Юсуф Пилаттан Исанынъ беденини хачтан тюшюрмеге разылыкъ сорады. Юсуф Исанынъ шегирти эди, лякин гизлиден, чюнки еудийлерден къоркъа эди. Пилат онъа разылыкъ берди. О вакъыт Юсуф барып, Исанынъ беденини хачтан алды. 39+Онен берабер Никодим де кетти. О, эвельден, гедже Исагъа кельген эди. О, бир буюк бардакъ[*] мюрнен алоэ къарышмасыны алып кельди. 40+Олар экиси Исанынъ беденини алып, еудийлернинъ дефн адетлерине коре, Оны бу къокъулы шейлернен кетен безге сардылар. 41+Иса хачкъа мыхлангъан ерде бир багъча бар эди. О багъчада даа ич бир кимсе дефн этильмеген янъы къабир бар эди. 42Еудийлернинъ раатлыкъ кунюне азырланув куню олгъаны ичюн, олар, бу ер якъын, деп, Исаны шу къабирге къойдылар.

20

Бош къабир

20^1++Афтанынъ биринджи куню саба эрте, даа къаранлыкъ олгъанда, магдалалы Мерьем къабирнинъ янына келип, къабир агъзындаки ташнынъ авдарылгъаныны корьди. 2+О, чапып, Симон Пётргъа ве башкъа, Исанынъ севимли шегиртине кельди де:

– Олар Раббини къабирден алып кеткенлер, Оны не ерге къойгъанларыны бильмеймиз, – деди.

3Шу ань Пётр ве башкъа шегирт чыкъып, къабир тарафына кеттилер. 4Экиси берабер чапып бардылар. Амма о шегирт Пётрдан тездже чапып, къабирге биринджи барып етти. 5О эгилип ичериге козь ташлады, о ерде тек кетен безлер яткъаныны корьди, лякин озю къабирге кирмеди. 6Онынъ артындан Симон Пётр келип чыкъты ве къабирге кирип, ерде яткъан кетен безлерни корьди. 7Исанынъ башына сарылгъан явлукъ исе кетен безлернен берабер дегиль, айыры ерде сарылып къоюлгъан эди. 8О вакъыт эвель кельген шегирт де къабирге кирди ве буны корип, иман этти. 9+Лякин Иса олюлерден тириледжек, деген Языны олар даа анъламай эдилер. 10Сонъ шегиртлер кене озь эвлерине къайтып кеттилер.

Иса магдалалы Мерьемге корюне

11+Мерьем исе къабирнинъ янында турып, агълай эди. Агълай-агълай, бир эгилип къабир ичине бакъты. 12+Анда беяз урба кийген эки мелекни корьди. Бири Исанынъ бедени яткъан ернинъ башы уджунда, экинджиси исе аякъ уджунда отура эди. 13Олар Мерьемге:

– Эй, къадын, сен не ичюн агълайсынъ? – дедилер.

– Раббимни алып кеткенлер, Оны къаерге къойгъанларыны бильмейим, – деди о. 14+Буны айткъанынен, артына айланып, онынъ янында тургъан Исаны корьди. Лякин Онынъ Иса олгъаныны бильмеди.

15+– Эй, къадын, сен не ичюн агълайсынъ? Кимни къыдырасынъ? – деди онъа Иса. Мерьем Оны багъчаджы белледи. Онъа:

– Эфенди, эгер сен Оны алып кеткен олсанъ, къаерге къойгъанынъны манъа айт, мен Оны барып алайым, – деди. 16Иса онъа:

– Мерьем! – деди. Мерьем айланып, еудий тилинде:

– Раввуни! – деди. (Демек, «Оджам».)

17+– Манъа тийме! – деди Иса Мерьемге. – Мен Бабамнынъ янына даа котерильмедим. Бар да, агъа-къардашларыма шойле айт: «Мен Озь Бабама ве сизинъ Бабанъызгъа, Меним Аллама ве сизинъ Алланъызгъа котерилем».

18О вакъыт магдалалы Мерьем шегиртлерге барып:

– Мен Раббини корьдим! – деди, Иса онъа нелер айткъаныны да икяе этти.

Иса шегиртлерине корюне

19+Шу куннинъ акъшамында, афтанынъ биринджи кунюнде шегиртлер, еудий башлыкъларындан къоркъып, эвнинъ къапуларыны къапатып отура эдилер. О вакъыт Иса пейда олды. Шегиртлернинъ ортасында турып, оларгъа:

– Селям алейкум! – деди. 20Буны айтып, оларгъа къолларыны ве багърыны косьтерди. Шегиртлер Раббини корип, пек севиндилер.

21+Иса оларгъа кене:

– Селям алейкум! Бабам Мени ёллагъан киби, Мен де сизни ойле ёллайым, – деди.

22+Шойле деп, оларнынъ устюне уфюрди ве:

– Мукъаддес Рухны къабул этинъиз, – деди. 23+– Кимнинъ гуналарыны багъышласанъыз, олар багъышлангъан олур. Кимнинъ гуналарыны багъышламасанъыз, олар багъышланмагъан къалыр.

Иса ве Тома

24+Он эки шегиртинден бири, «Эгиз» адландырылгъан Тома, Иса кельген вакъытта о ерде шегиртлернинъ арасында ёкъ эди. 25Башкъа шегиртлер онъа:

– Биз Раббини корьдик, – дедилер. Тома оларгъа шойле деди:

– Мен Онынъ къолларындаки мых яраларыны корьмегенимдже, Онынъ мых яраларына озь пармагъымны тийдирмегенимдже, къолумны Онынъ багърына къоймагъанымдже, инанмам.

26Секиз куньден сонъ Исанынъ шегиртлери кене эвде топлаштылар. Оларнен берабер Тома да эди. Къапулары къапалы олгъан олса да, Иса кельди ве оларнынъ ортасында турып:

– Селям алейкум! – деди. 27Сонъ Томагъа бакъып:

– Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. 28+Тома Исагъа:

– Меним Раббим ве меним Аллам! – деп джевап берди.

29+Иса онъа шойле деди:

– Сен Мени корьгенинъ ичюн инандынъ. Корьмейип инанаджакълар не къадар бахтлылар!

Бу китапнынъ макъсады

30+Иса шегиртлерининъ огюнде даа чокъ башкъа, бу китапта язылмагъан бельгилер косьтерди. 31+Шу исе, Иса – Месих, Алланынъ Огълу олгъанына инанынъыз деп ве инанып, Онынъ Адындан аятны алынъыз деп, язылгъандыр.

21

Иса еди шегиртине корюне

21^1+Бундан сонъ Тиберия голю ялысында Иса кене шегиртлерине корюнди. Озюни бойле этип косьтерди:

2+Симон Пётр, «Эгиз» адландырылгъан Тома, Галилеянынъ Кана шеэринден олгъан Натанель, Зебедайнынъ огъуллары ве башкъа эки шегирт бир ерде эдилер. 3Симон Пётр башкъаларына:

– Мен балыкъ тутмагъа кетем, – деди.

– Биз де сеннен берабер барайыкъ, – деди олар.

Сонъ барып, олар къайыкъкъа миндилер. Лякин шу геджеси ич бир шей тутмадылар.

4+Кунь догъгъанда, Иса ялыда турмакъта эди. Шегиртлер Онынъ Иса олгъаныны анъламадылар.

5+– Достлар, сиз балыкъ тутмадынъызмы? – деп сорады Иса олардан.

– Ёкъ, – деди олар.

6+– Балыкъ сачманъызны къайыкънынъ онъ тарафындан ташланъыз, тутарсыз, – деди Иса.

Олар сачманы ташладылар ве, балыкъ о къадар чокъ олгъанындан, оны чыкъарып оламадылар. 7+О вакъыт Исанынъ севимли шегирти:

– О, Раббидир! – деди Пётргъа.

Симон Пётр Онынъ Рабби олгъаныны эшиткенинен, эвельден чыкъарып ташлагъан усть урбасыны кийди де, озюни гольге атты. 8Башкъа шегиртлер исе балыкъкъа толу сачманы чекип, къайыкъта кельдилер. Олар ялыгъа якъын, къарарнен 100 метр[*] авлакъта эдилер. 9Ялыгъа чыкъкъанларында, янгъан комюрнинъ устюнде къавурылгъан балыкъны ве янында тургъан отьмекни корьдилер. 10Иса оларгъа:

– Бир къач шимди туткъан балыкъларынъызны кетиринъиз, – деди.

11Симон Пётр барып, сачманы ялыгъа чекип чыкъарды. Онынъ ичинде 153 дане балабан балыкъ бар эди. Балыкълар чокъ олгъанына бакъмадан, сачма йыртылмагъан.

12Иса шегиртлерине:

– Айдынъыз, сабалыкъ ашанъыз, – деди. Олардан ич бирининъ: «Сен кимсинъ?» – деп сорамагъа джесарети олмады, Онынъ Рабби олгъаныны анъладылар. 13Иса якъынджа келип, отьмекни алды ве оларгъа берди. Балыкъны да шойле болип берди.

14+Бойледже, Иса олюлерден тирильген сонъ, учюнджи кере шегиртлерине корюнди.

Иса ве Пётр

15Сабалыкъ ашагъан сонъ, Иса Симон Пётрдан сорады:

– Юхан огълу Симон, сенинъ Манъа олгъан севгинъ буларнынъ севгисинден зиядеми?

– Эбет, Рабби! Мен Сени севгенимни Озюнъ билесинъ де, – деди Онъа Пётр.

– Къозуларымны ашат, – деди онъа Иса.

16+Экинджи кере Иса Пётрдан кене сорады:

– Юхан огълу Симон, сен Мени севесинъми?

– Эбет, Рабби! Сени севгенимни Озюнъ билесинъ де, – деди Пётр Онъа.

– Къойларымны бакъ, – деди онъа Иса.

17Сонъ учюнджи кере Пётрдан сорады:

– Юхан огълу Симон, сен Мени севесинъми?

Озюнден учюнджи кере: «Мени севесинъми?» – деп сорагъанына Пётрнынъ джаны агъырды.

– Рабби! Сен эр шейни билесинъ, мен Сени севгенимни де билесинъ, – деди Пётр. Иса онъа шойле деди:

– Къойларымны ашат! 18Санъа керчектен догърусыны айтам: яш олгъан вакътынъда къушагъынъны озюнъ багълап, истеген ерге бара эдинъ. Лякин къартайгъан вакътынъда къолларынъны узатаджакъсынъ ве башкъа бириси санъа къушакъны багълап, сени истемеген ерге алып бараджакъ.

19+Иса бу сёзлерни, Пётр насыл олюмнен олип, Алланы шерефлейджегини бильдирмек ичюн, айтты. Сонъ онъа:

– Меним артымдан юр! – деди.

Исанынъ севимли шегирти

20+Пётр айланып, оларнынъ пешинден Исанынъ севимли шегирти кельгенини корьди. Эвельден бу шегирт акъшамлыкъ ашагъанда, Исанынъ кокрегине башыны къойып: «Рабби, Сени ким сатаджакъ?» – деп сорагъан эди.

21Пётр оны корип, Исадан:

– Рабби, онъа не оладжакъ? – деп сорады.

22+Иса онъа:

– Эгер Мен кене кельгенимдже, онынъ яшагъаныны истесем, сенинъ ишинъ не? Сен Меним артымдан юре бер, – деди.

23Бойледже, иманлылар арасында, бу шегирт ольмейджек, деген лаф даркъалды. Амма Иса онынъ ольмейджегини айтмады. О, тек: «Эгер Мен кене кельгенимдже, онынъ яшагъаныны истесем, сенинъ ишинъ не?» – деди.

24+Мына бу шегирт бу ишлернинъ эписине шаатлыкъ этип, оларны язып алды. Онынъ шаатлыгъы акъикъат олгъаныны билемиз.

Сонъки сёзлер

25+Иса япкъан даа чокъ ишлер бар. Олар бирер-бирер язылгъан олса, фикиримдже, язылгъан китаплар бутюн дюньягъа биле сыгъмаз эди.

* 1.21 Анавы Пейгъамбер – базы еудийлер Месихнинъ келеджегини илян этеджек пейгъамбер пейда оладжагъына инана эдилер.

* 1.42 Кифа – къ. арам. «Кифа» ве къ. юн. «Петрос» сёзлери «къая» манасыны ташый.

* 2.6 Дёрт-алты буюк къопкъа – къ. юн. «эки-учь метретес».

* 3.3 Я да «янъыдан догъмаса».

* 3.8 Ель – къ. юн. «пневма» сёзюнинъ эки манасы бар: «ель» ве «Рух».

* 3.14 Исраиль халкъы сахрада исьян котергенде, Рабби оларгъа зеэрли йыланларны ёллагъан эди. Муса бакъырдан бир йылан ясап, халкънынъ огюнде оны юкъарыгъа котерди. Бу йылангъа бакъкъанлар эписи тедавийлене эдилер.

* 5.3 Бир къач эльязмаларда бойле сёзлер де бар: «Олар сувнынъ чалкъанмасыны беклей эдилер. 5.4 Чюнки Раббининъ бир мелеги хавузгъа тюше-тюше, сувны арекетке кетире эди. Сув чалкъангъанынен хавузгъа биринджи олып ким тюшсе, эр бир хасталыкътан къуртула эди».

* 6.7 Эки юз динар – къ. юн. «200 денарион», 200 кунь чалышкъан адамнынъ къазанчы.

* 6.19 Беш-алты километр – къ. юн. «25-30 стадиос».

* 7.32 Сарай аскерлери – Алланынъ Сарайында озь аскер болюги бар эди. Шу аскерлер Сарай башлыгъына бойсунып, этрафтаки тертипни къоруй эдилер.

* 8.11 Бу парча 7.53–8.11 энъ къадимий ве нуфузлы эльязмаларда ёкъ.

* 11.18 Учь километр – къ. юн. «15 стадиос».

* 12.3 Бир кучюк бардачыкъ – къ. юн. «бир литра».

* 12.5 Учь юз динар – къ. юн. «300 денарион», я да 300 кунь чалышкъан адамнынъ къазанчы.

* 12.31 Мында Шейтан козьде тутула.

* 14.30 Мында Шейтан козьде тутула.

* 16.11 Мында Шейтан козьде тутула.

* 18.28 Претория – укюмдар Пилат яшагъан ве римли аскерлер яткъан ер.

* 19.2 Бунъа ошагъан урбаны тек падишалар кие эдилер.

* 19.39 Бир буюк бардакъ – къ. юн. «100 литра».

* 21.8 100 метр – къ. юн. «200 пехус».

+ 1.1 Баш 1.1; Юх 20.28; 1 Юх 5.20; Флп 2.6; Сыр 19.13

+ 1.3 Збр 32.6; 1 Кор 8.6; Кол 1.16; Еуд 1.2

+ 1.4 Юх 5.26; 8.12; 9.5; 11.25; 12.46; 1 Юх 1.2; 5.11

+ 1.6 Мт 3.1; Мк 1.4; Лк 1.80; 3.2
+ 1.7 Юх 3.26; 5.33; 10.41; 20.31; Фаал 19.4
+ 1.9 Збр 35.10; Еш 49.6; 1 Пётр 2.9
+ 1.11 Юх 5.43
+ 1.12 Мт 5.9; 1 Юх 3.1; 5.1; Рим 8.14
+ 1.13 Юх 3.3; Якъ 1.18

+ 1.14 1 Юх 4.2; 2 Юх 1.7; 1 Тим 3.16; Еуд 2.14

+ 1.15 Мт 3.11

+ 1.17 Текр 33.4; Юх 7.19; 14.6

+ 1.18 Чыкъ 33.20; Юх 6.46; 1 Юх 4.12; Кол 1.15; 1 Тим 6.16

+ 1.19-28 Мт 3.1-12; Мк 1.2-8; Лк 3.15-17

+ 1.20 Фаал 13.25

+ 1.21 Текр 18.15, 18-19; Мал 4.5; Мт 17.12-13; Лк 1.17

+ 1.23 Еш 40.3

+ 1.29 Чыкъ 12.3; Лев 1.10; Еш 53.7; 1 Пётр 1.19; 1 Юх 2.2; 4.10

+ 1.31 Лк 1.17
+ 1.32 Еш 11.2; Мт 3.16; Мк 1.10; Лк 3.22
+ 1.33 Ёэль 2.28; Фаал 1.5
+ 1.35 Мт 11.2; Мк 2.18; Лк 11.1
+ 1.36 Юх 1.29
+ 1.38 Юх 18.4, 7
+ 1.40 Мт 4.18-20; Мк 1.16-20; Лк 5.2-11
+ 1.41 Юх 4.25

+ 1.42 Мт 16.18; Мк 3.16; Гал 1.18; 1 Кор 1.12

+ 1.44 Юх 12.21

+ 1.45 Текр 18.15; Мт 2.23; Лк 2.39; 24.27; Юх 21.2

+ 1.47 Збр 31.2; Рим 9.6
+ 1.49 Збр 2.7; Мт 27.11, 42; Юх 11.27
+ 1.51 Баш 28.12; Дан 7.13
+ 2.1 Юх 4.46; 21.2
+ 2.4 Мк 14.41; Юх 7.6; 7.30; 8.20; 13.1
+ 2.6 Юх 3.25

+ 2.12 Мк 3.31; 6.3; Юх 7.3; Фаал 1.14; 1 Кор 9.5; Гал 1.19

+ 2.13-22 Мт 21.12-13; Мк 11.15-17; Лк 19.45-46

+ 2.13 Текр 16.1, 16; Юх 6.4; 11.55
+ 2.16 Лк 2.49
+ 2.17 Збр 68.10
+ 2.18 Юх 4.48; 6.30; 1 Кор 1.22
+ 2.19 Мк 8.31; 14.58; 15.29; Юх 10.18
+ 2.22 Лк 24.8; Юх 12.16
+ 2.23 Юх 11.45
+ 3.1 Юх 7.50; 19.39
+ 3.5 Мк 5.20; 16.16; Фаал 2.38; 1 Кор 15.50
+ 3.13 Икм 30.4; Юх 6.38; 1 Кор 15.47; Эф 4.9
+ 3.14-15 Сай 21.9; Юх 8.28; 12.32
+ 3.16 Рим 5.8; Эф 2.4; 1 Юх 3.1; 4.10
+ 3.17 Юх 8.15; 12.47
+ 3.18 Мк 16.16
+ 3.19 Юх 1.4; 7.7; 8.12
+ 3.20 Эф 5.13
+ 3.22 Юх 4.1-2
+ 3.24 Мт 11.2; Мк 6.17-18; Лк 3.19-20
+ 3.25 Юх 2.6
+ 3.26 Юх 1.7; 5.33
+ 3.27 1 Кор 4.7
+ 3.28 Мал 3.1; Мк 1.2; Юх 1.20

+ 3.29 Мт 9.15; 25.1-13; Мк 2.19; Сыр 19.7; 21.2

+ 3.33 Юх 8.26
+ 3.35 Мт 3.17; 17.5; Юх 5.20
+ 3.36 Юх 5.24; 6.40; 1 Юх 5.12-13
+ 4.2 Юх 3.22
+ 4.3 Юх 2.11-12
+ 4.4 Лк 9.52-53
+ 4.5 Баш 33.19; 48.22
+ 4.10 Збр 35.10; Йрм 2.13; 17.13
+ 4.14 Еш 55.1; Юх 7.38
+ 4.19 Юх 9.20

+ 4.20 Баш 12.6-7; 33.18; Текр 11.29; 12.5; 27.12; Къад 9.7

+ 4.22 4 Пад 17.28-34; Збр 147.8-9; Фаал 13.23; Рим 3.1-2

+ 4.23 Збр 144.18; Рим 8.15; Эф 6.18
+ 4.24 2 Кор 3.17
+ 4.25 Текр 18.18; Мт 11.2; Юх 1.41
+ 4.26 Юх 9.37
+ 4.34 Текр 8.3; Юх 5.30; 6.38; 9.4; 14.31
+ 4.35 Мт 9.38; Лк 10.2
+ 4.36 1 Кор 3.6-9
+ 4.42 Юх 1.29; 1 Юх 4.14
+ 4.43-54 Мт 8.5-13; Лк 7.1-10
+ 4.44 Мт 13.57; Мк 6.4; Лк 4.24
+ 4.45 Юх 2.23
+ 4.46 Юх 2.1, 12; 21.2
+ 4.48 Юх 2.18; 6.30; 1 Кор 1.22
+ 4.53 Мт 8.13; Фаал 16.34; 18.8
+ 4.54 Юх 2.11
+ 5.2 Нех 3.1; 12.39
+ 5.8 Мт 9.6-7; Мк 2.11; Лк 5.24
+ 5.10 Чыкъ 20.10; Йрм 17.21
+ 5.16 Юх 15.20
+ 5.18 Юх 7.1; Флп 2.6

+ 5.20 Мт 3.17; 17.5; Юх 3.35; 10.17; 15.9; 17.26

+ 5.21 Еш 26.19; Ехез 37.5, 12; Дан 12.2; Рим 8.11; 1 Кор 15.45

+ 5.22 Юх 17.2; Фаал 10.42

+ 5.23 Мт 10.40; Лк 10.16; Юх 13.20; 15.23

+ 5.24 Юх 3.36; 6.40; 20.31; 1 Юх 3.14; 5.9-13

+ 5.25 Мт 27.52-53; Эф 2.1,
+ 5.26 Юх 1.4; 11.25; 1 Юх 1.2; 5.11
+ 5.27 Дан 7.13
+ 5.28 Еш 26.19; Ехез 37.12; Юх 11.25, 43
+ 5.29 Дан 12.2
+ 5.30 Мк 14.36; Юх 6.38; 8.16
+ 5.31 Юх 8.13
+ 5.33 Юх 1.7; 3.26; 10.41
+ 5.35 Мт 5.16; 2 Пётр 1.19
+ 5.36 Юх 8.18; 10.25; 1 Юх 5.9
+ 5.39 Лк 24.27
+ 5.41 1 Тес 2.6
+ 5.43 Юх 1.11; 3.11-12; 10.25; 12.12
+ 5.44 Юх 12.43
+ 5.46 Сай 21.9; Текр 28.15

+ 6.4 Чыкъ 12.1-30; Текр 16.1, 16; Юх 2.13; 11.55

+ 6.5 4 Пад 4.42-44; Юх 1.44
+ 6.8 Юх 1.40, 44
+ 6.11 Мт 15.36
+ 6.14 Мт 11.2-3; Юх 4.25; 11.27
+ 6.16-21 Мт 14.22-27; Мк 6.45-52
+ 6.27 Еш 55.2
+ 6.29 1 Юх 3.23
+ 6.30 Мт 12.38; Юх 2.18; 4.48; 1 Кор 1.22

+ 6.31 Чыкъ 16.15; Сай 11.7-9; Нех 9.15; Збр 77.24

+ 6.34 Юх 4.15
+ 6.35 Юх 4.14; 7.37
+ 6.37 Юх 17.6
+ 6.38 Мк 14.36; Юх 3.13; 5.30; 1 Кор 15.47
+ 6.39 Мт 18.14; Юх 10.28-29
+ 6.40 Юх 3.35; 5.24; 1 Юх 5.12-13
+ 6.42 Мт 13.55
+ 6.44 Хош 11.4; Юх 12.32
+ 6.45 Еш 54.13
+ 6.46 Чыкъ 33.20; Мт 11.27; Юх 1.18
+ 6.51 Мт 26.26-28; Юх 3.13
+ 6.53 Мк 14.22-24; 1 Кор 10.16; 11.27
+ 6.56 Юх 15.4-5; 1 Юх 3.24
+ 6.62 Мк 16.19; Лк 24.51; Фаал 1.9
+ 6.63 2 Кор 3.6
+ 6.64 Юх 13.11
+ 6.69 Мк 1.24
+ 6.70 Юх 13.2, 27
+ 6.71 Юх 18.2-3
+ 7.1 Юх 5.18; 8.37; 11.53
+ 7.2 Лев 23.34; Текр 16.13-15

+ 7.3 Мк 3.31; 6.3; Юх 2.12; Фаал 1.14; 1 Кор 9.5; Гал 1.19

+ 7.6 Мк 14.41; Юх 2.4; 8.20; 13.1
+ 7.7 Юх 3.19; 15.18
+ 7.13 Юх 19.38
+ 7.16 Юх 8.28; 12.49; 14.10
+ 7.18 Юх 5.41; 8.50
+ 7.19 Текр 33.4; Юх 1.17
+ 7.20 Мк 3.22; Юх 8.48; 10.20
+ 7.23 Мт 12.2; Юх 5.16
+ 7.24 Юх 8.15
+ 7.27 Юх 8.14; 9.29; 19.9
+ 7.29 Мт 11.27; Юх 8.55

+ 7.30 Мк 14.41; Юх 2.4; 7.6; 8.20; 10.39; 13.1

+ 7.31 Юх 8.30
+ 7.33 Мк 14.7; Юх 14.19; 16.5
+ 7.34 Юх 8.21-22; 13.33

+ 7.37 Лев 23.36; Сай 29.35; Нех 8.18; Збр 41.2; Еш 55.1; Мт 5.6; 11.28; Юх 4.14; 6.35

+ 7.38 Збр 35.10; Еш 58.11; Йрм 2.13; 17.13; Зек 14.8

+ 7.39 Еш 44.3; Ёэль 2.28; Фаал 2.4

+ 7.40 Текр 18.15, 18-19; Юх 1.21

+ 7.42 1 Пад 16.1; 2 Пад 7.12, 16; Микъа 5.2; Мт 2.1; Лк 2.4-7

+ 7.43 Юх 9.16; 10.19
+ 7.48 1 Кор 1.20; 2.8
+ 7.50 Юх 3.1; 19.39
+ 7.51 Сай 35.30; Текр 17.6; 19.15
+ 7.52 4 Пад 14.25
+ 8.5 Лев 20.10; Текр 22.22-24; Ехез 16.38
+ 8.6 Лк 11.54; 20.20
+ 8.7 Текр 17.7; Рим 2.1,
+ 8.11 Юх 5.14

+ 8.12 Еш 42.6; 49.6; Лк 2.30; Юх 1.4, 9; 12.35

+ 8.13 Юх 5.31
+ 8.14 Юх 7.27; 13.3; 16.28
+ 8.15 Юх 3.17; 7.24; 12.47
+ 8.16 Юх 5.30; 16.32
+ 8.17 Сай 35.30; Текр 17.6; 19.15
+ 8.18 Юх 5.36; 1 Юх 5.9
+ 8.19 Мт 11.27; Юх 16.3
+ 8.20 Мк 14.41; Юх 2.4; 7.6; 13.1
+ 8.21 Ехез 3.18; 33.8; Юх 7.34-35; 13.33
+ 8.23 1 Юх 4.5; Юх 17.14
+ 8.26 Юх 3.33; 15.15
+ 8.28 Сай 21.9; Юх 3.14; 5.30; 7.16; 12.32
+ 8.29 Юх 4.34; 6.38
+ 8.30 Юх 7.31

+ 8.32 Якъ 2.12; 1 Пётр 2.16; Рим 6.18; 1 Кор 7.22; 2 Кор 3.17; Гал 5.1

+ 8.33 Мт 3.9
+ 8.34 2 Пётр 2.19; Рим 6.16-20; Тит 3.3
+ 8.35 Баш 21.10; Гал 4.30
+ 8.37 Юх 5.18; 7.1; 11.53
+ 8.39 Лк 19.9
+ 8.41 Текр 32.6; Еш 63.16; 64.8
+ 8.43 Йрм 6.10

+ 8.44 Баш 3.4; 1 Юх 3.8, 12; 2 Кор 11.3; Сыр 12.9

+ 8.48 Мк 3.22; Юх 7.20
+ 8.49 Юх 5.23
+ 8.50 Юх 5.41; 7.18
+ 8.51 Юх 5.24; 11.26

+ 8.54 Юх 17.1; Фаал 3.13; 2 Пётр 1.17; Еуд 5.5

+ 8.55 Юх 7.28-29
+ 8.56 Мт 13.17; Лк 17.22
+ 8.59 Юх 10.31
+ 9.2 Чыкъ 20.5; Ехез 18.19
+ 9.4 Юх 4.34; 11.9; 12.35
+ 9.5 Юх 1.4; 8.12; 12.46
+ 9.6 Мк 7.33; 8.23
+ 9.7 Еш 8.6; Лк 13.4
+ 9.14 Юх 5.9

+ 9.16 Чыкъ 20.8-10; Сай 15.32-36; Юх 7.43; 10.19

+ 9.17 Юх 4.19; 6.14
+ 9.22 Юх 7.13; 12.42; 16.2
+ 9.24 Ехо 7.19
+ 9.29 Юх 7.27; 8.14

+ 9.31 Эюп 27.9; Збр 65.18; Икм 15.8; 28.9; Еш 59.2

+ 9.37 Юх 4.26
+ 9.40 Рим 2.19
+ 9.41 Юх 15.22; Якъ 4.17
+ 10.6 Мк 6.52; 8.17
+ 10.9 Збр 22.2; Ехез 34.14

+ 10.11 Збр 22.1; 79.2; Еш 40.11; Ехез 34.11-15, 31; Джем 12.12; Юх 15.13; Еуд 13.20; 1 Юх 3.16

+ 10.12-13 Зек 11.16-17; Мт 7.15; Фаал 20.29

+ 10.15 Мт 11.27

+ 10.16 Еш 40.11; 56.8; Ехез 34.23; 37.24; Лк 12.32; Юх 11.52

+ 10.17 Мт 3.17; Юх 5.20
+ 10.18 Юх 2.19
+ 10.19 Юх 7.43; 9.16
+ 10.20 Хош 9.7; Мк 3.22; Юх 7.20; 8.48
+ 10.21 Чыкъ 4.11; Збр 145.8
+ 10.23 Фаал 3.11; 5.12
+ 10.24 Мт 26.63; Юх 1.24-25, 41
+ 10.25 Юх 5.36
+ 10.28 Юх 3.16; 17.12
+ 10.30 Юх 17.11
+ 10.31 Юх 8.59
+ 10.33 Лев 24.16; Мт 9.3
+ 10.34 Збр 81.6
+ 10.36 Збр 2.7; Мк 2.7; 14.64; Юх 3.17
+ 10.38 Юх 14.10
+ 10.39 Лк 4.30; Юх 7.30
+ 10.40 Юх 1.28
+ 10.41 Юх 1.7; 3.26; 5.33
+ 10.42 Юх 7.31
+ 11.1 Лк 10.38-39
+ 11.2 Юх 12.3
+ 11.8 Юх 8.59; 10.31
+ 11.9 Юх 9.4; 12.35
+ 11.10 Йрм 13.16
+ 11.11 4 Пад 4.31; Мт 9.24; Мк 5.39

+ 11.16 Мт 10.3; Мк 3.18; Лк 6.15; Юх 13.37; 14.5; 20.24; 21.2; Фаал 1.13

+ 11.24 Лк 14.14; Юх 5.29; 6.39
+ 11.25 Юх 1.4; 5.26; 1 Юх 1.2; 5.11
+ 11.26 Юх 5.24; 8.51

+ 11.27 Збр 2.7; Мт 11.2; 16.16; Мк 8.29; Юх 1.49

+ 11.35 Лк 19.41
+ 11.37 Юх 9.6-7
+ 11.38 Мт 27.60
+ 11.41 Юх 17.1
+ 11.42 Юх 3.17
+ 11.43 Юх 5.28
+ 11.44 Юх 5.28
+ 11.45-57 Мт 26.1-5; Мк 14.1-2; Лк 22.1-2
+ 11.45 Юх 2.23
+ 11.50 Юх 18.14
+ 11.51 Еш 53.10-11; Мк 10.45
+ 11.52 Еш 49.6; Юх 10.16; 1 Юх 2.2
+ 11.53 Мк 14.1; Юх 5.18; 7.1; 8.37

+ 11.55 Чыкъ 12.1-30; Текр 16.1, 16; 2 Тар 30.17-18; Юх 2.13; 6.4

+ 11.57 Юх 7.11

+ 12.1-8 Мт 26.6-13; Мк 14.3-9

+ 12.1 Чыкъ 12.1-30; Мт 21.17; Юх 11.1, 18, 55

+ 12.2 Лк 10.38
+ 12.3 Юх 11.2
+ 12.6 Юх 13.29
+ 12.8 Текр 15.11
+ 12.9 Юх 11.44

+ 12.12-18 Мт 21.1-11; Мк 11.1-11; Лк 19.28-40

+ 12.13 Збр 117.25-26
+ 12.15 Зек 9.9; Мт 21.4-5
+ 12.16 Юх 2.22
+ 12.19 Юх 11.47-48
+ 12.21 Юх 1.44
+ 12.23 Юх 2.4; 17.1
+ 12.24 1 Кор 15.36
+ 12.25 Мт 10.39; Лк 14.26
+ 12.27 Мк 14.34; Юх 13.21
+ 12.28 Мк 1.11; 9.7
+ 12.29 Фаал 23.9
+ 12.30 Юх 11.42
+ 12.31 Юх 16.11; 2 Кор 4.4; Кол 2.15

+ 12.32 Сай 21.9; Хош 11.4; Юх 3.14; 6.44; 8.28

+ 12.33 Юх 18.32

+ 12.34 Збр 88.5; 109.4; Еш 9.7

+ 12.35 Икм 4.19; Еш 2.5; Йрм 13.16; Юх 1.4; 8.12; 9.4; 11.9; 1 Юх 1.6; Эф 5.8

+ 12.36 Лк 16.8; 1 Тес 5.5

+ 12.38 Еш 53.1; Рим 10.16

+ 12.40 Еш 6.10; Мт 13.15; Мк 4.12; Фаал 28.27

+ 12.41 Еш 6.1
+ 12.42 Юх 3.1; 9.22; 16.2
+ 12.43 Юх 5.44
+ 12.44 Мт 10.40; Юх 13.20; 14.1
+ 12.45 Юх 14.9
+ 12.46 Юх 1.4; 8.12; 9.5
+ 12.47 Юх 3.17; 4.42; 8.15
+ 12.48 Текр 18.19

+ 13.1 Чыкъ 12.1-30; Мк 14.41; Юх 2.4; 7.6; 8.20; 12.1

+ 13.2 Юх 6.70
+ 13.3 Мт 11.27; Юх 8.14; 17.2; 16.28
+ 13.5 Мт 20.28; Лк 22.27

+ 13.8 1 Кор 6.11; Эф 5.26; Тит 3.5; Еуд 10.22

+ 13.10 Юх 15.3
+ 13.11 Юх 6.64; 18.2
+ 13.13 Мт 7.22; 23.8; Лк 6.46; Флп 2.11
+ 13.14 1 Тим 5.10
+ 13.15 1 Пётр 2.21
+ 13.16 Лк 6.40; Юх 15.20

+ 13.17 Мт 24.46; Лк 11.28; Якъ 1.22; Рим 2.13

+ 13.18 Збр 40.10; Юх 6.70
+ 13.19 Мк 13.23; Юх 14.29; 16.4
+ 13.20 Мт 10.40; Лк 10.16; Юх 12.44

+ 13.21-30 Мт 26.20-25; Мк 14.17-21; Лк 22.21-23

+ 13.21 Мк 14.34; Юх 12.27
+ 13.23 Юх 19.26; 20.2; 21.7; 21.20
+ 13.29 Юх 12.6
+ 13.31 1 Пётр 4.11
+ 13.32 Юх 17.1, 5
+ 13.33 Юх 7.34; 8.21

+ 13.34 Лев 19.18; Юх 15.12; 1 Юх 2.7-8; 3.11; 2 Юх 1.5

+ 13.36-38 Мт 26.31-35; Мк 14.27-31; Лк 22.31-34

+ 13.37 Юх 11.16; 21.19
+ 13.38 Юх 18.27
+ 14.1 Юх 12.44
+ 14.3 Юх 14.1; 1 Тес 4.17
+ 14.5 Юх 11.16
+ 14.6 Юх 1.17; 11.25; Еуд 10.20
+ 14.8 Юх 1.43; 12.21
+ 14.9 Юх 12.45
+ 14.10 Юх 10.38
+ 14.11 Юх 5.36
+ 14.12 Юх 8.14; 13.3; 16.28

+ 14.14 Мт 7.7-8; Мк 11.24; Юх 15.16; 16.23; 1 Юх 3.22

+ 14.15 Мт 28.20; 1 Юх 5.3; 2 Юх 1.6; Рим 13.10

+ 14.16 Юх 15.26; 16.13
+ 14.17 Фаал 2.4; 1 Кор 2.14
+ 14.19 Юх 7.33
+ 14.21 Икм 8.17; Юх 16.27
+ 14.22 Лк 6.16; Фаал 1.13
+ 14.23 Сыр 3.20

+ 14.26 Лк 24.49; Юх 15.26; 16.13; 1 Кор 2.10; 1 Юх 2.20

+ 14.27 Флп 4.7; Кол 3.15
+ 14.28 Юх 14.1-2; 1 Кор 11.3; 15.24
+ 14.29 Мк 13.23; Юх 13.19
+ 14.30 Юх 12.31; Эф 2.2
+ 15.1 Еш 5.1
+ 15.2 Йрм 2.21; Мт 3.10; 7.19
+ 15.3 Юх 13.10
+ 15.4 1 Юх 2.6
+ 15.5 Мк 4.20; Юх 6.56; Рим 11.17; 1 Юх 3.24
+ 15.6 Мт 13.42
+ 15.7 Юх 14.14
+ 15.9 Мт 3.17; Юх 5.20

+ 15.11 Юх 3.29; 16.24; 17.13; 1 Юх 1.4; 2 Юх 1.12

+ 15.12 Юх 13.34

+ 15.13 Юх 10.11; 1 Юх 3.16; Рим 5.7-8; Эф 5.2

+ 15.14 Мк 3.35
+ 15.15 Юх 3.32; 8.26
+ 15.16 Мт 7.7-8; Мк 11.24; Юх 14.14; 16.23
+ 15.17 1 Юх 2.7; 3.11; 2 Юх 1.5
+ 15.18 Мк 13.13; Юх 7.7; 1 Юх 3.13
+ 15.19 Юх 8.23; 17.14

+ 15.20 Мт 10.24; Лк 6.40; Юх 5.16; 13.16; 1 Кор 4.12; 2 Кор 4.9; 1 Тес 2.15; 2 Тим 3.12

+ 15.22 Юх 9.41
+ 15.23 Юх 5.23
+ 15.24 Юх 7.31; 10.37
+ 15.25 Збр 34.19; 68.5

+ 15.26 Юх 14.17; 16.13; Фаал 5.32; 1 Юх 5.6-8

+ 15.27 Лк 24.48; Юх 19.35; Фаал 1.8
+ 16.2 Юх 9.22; 12.42; Фаал 8.1; 9.1; 26.9
+ 16.3 Юх 18.19
+ 16.4 Мк 13.23; Юх 13.19; 14.29
+ 16.5 Юх 7.33; 14.12
+ 16.7 Юх 15.26
+ 16.9 Юх 8.24
+ 16.11 Юх 12.31; Кол 2.15

+ 16.13 Юх 14.17; 15.26; 1 Юх 2.20; 1 Кор 2.10

+ 16.15 Юх 17.10
+ 16.16 Юх 7.33
+ 16.20 Мт 9.15
+ 16.21 Еш 26.17
+ 16.22 2 Кор 6.10
+ 16.23 Мт 7.7-8; Мк 11.24; Юх 14.14; 15.16
+ 16.24 Юх 3.29; 15.11; 17.13; 2 Юх 1.12
+ 16.25 Мк 8.32
+ 16.27 Юх 14.21
+ 16.28 Юх 8.14; 13.3
+ 16.30 Юх 2.24-25
+ 16.32 Мт 26.31; Мк 14.27; Юх 8.16

+ 16.33 Юх 14.27; Рим 8.37; Кол 3.15; Сыр 3.21

+ 17.1 Юх 2.4; 8.54; 11.41; 12.23; 13.32
+ 17.2 Мт 28.18; Юх 5.22; 13.3
+ 17.5 Юх 1.1-2
+ 17.8 Юх 6.69
+ 17.9 Лк 22.32
+ 17.10 Еш 49.3; Юх 16.15
+ 17.11 Юх 10.30
+ 17.12 Юх 10.28; 13.2; 2 Тес 3.3
+ 17.13 Юх 3.29; 15.11; 16.24; 2 Юх 1.12
+ 17.14 Юх 8.23; 15.19
+ 17.15 Мт 6.13
+ 17.17 Збр 118.160
+ 17.18 Юх 20.21
+ 17.22 Рим 8.30
+ 17.24 Юх 14.3
+ 17.25 Йрм 12.1; Юх 8.55; 10.15
+ 17.26 Мт 3.17; Юх 5.20

+ 18.1-11 Мт 26.47-56; Мк 14.43-50; Лк 22.47-53

+ 18.1 Мт 26.36
+ 18.2 Лк 22.39
+ 18.3 Фаал 1.16
+ 18.4 Юх 1.38; 13.1; 20.15
+ 18.9 Юх 17.12
+ 18.10 Лк 22.38
+ 18.11 Мк 10.38; 14.36
+ 18.12-14 Мт 26.57-58; Мк 14.53-54; Лк 22.54
+ 18.13 Лк 3.2; Фаал 4.6
+ 18.14 Юх 11.50

+ 18.15-18 Мт 26.69-70; Мк 14.66-68; Лк 22.55-57

+ 18.19-24 Мт 26.59-66; Мк 14.55-64; Лк 22.66-71

+ 18.20 Юх 7.26

+ 18.22 3 Пад 12.24; Фаал 23.2,

+ 18.25-27 Мт 26.71-75; Мк 14.69-72; Лк 22.58-62

+ 18.26 Юх 18.10

+ 18.27 Мт 26.64; Мк 14.72; Лк 22.60; Юх 13.38

+ 18.28-38 Мт 27.1-2, 11-14; Мк 15.1-5; Лк 23.1-5

+ 18.28 Текр 16.1; Фаал 10.28

+ 18.29 Лк 3.1; 13.1; Фаал 3.13; 4.27; 1 Тим 6.13

+ 18.32 Мк 10.33; Юх 12.33
+ 18.33 Мт 2.2
+ 18.36 Юх 8.23; 17.14
+ 18.37 Юх 3.11; 1 Юх 4.6

+ 18.38–19.16 Мт 27.15-31; Мк 15.6-20; Лк 23.13-25

+ 18.38 Лк 23.41; Еуд 4.15
+ 18.39 Мк 15.6-7
+ 19.4 Лк 23.41; Еуд 4.15
+ 19.7 Лев 24.16; Юх 10.36
+ 19.9 Еш 53.7; Фаал 8.32-33
+ 19.11 Юх 18.2, 14
+ 19.12 Фаал 3.13
+ 19.15 Збр 92.1

+ 19.16-27 Мт 27.32-44; Мк 15.21-32; Лк 23.26-43

+ 19.20 Еуд 13.12
+ 19.24 Збр 21.19
+ 19.25 Лк 8.2; 24.18
+ 19.26 Юх 13.23

+ 19.28-30 Мт 27.45-56; Мк 15.33-41; Лк 23.44-49

+ 19.28 Збр 68.22
+ 19.31 Текр 21.23; Ехо 8.29; 10.26-27
+ 19.34 1 Юх 5.6

+ 19.35 Юх 15.27; Фаал 1.8; 1 Юх 1.1-3; Сыр 1.2

+ 19.36 Чыкъ 12.46; Сай 9.12; Збр 33.21; Мт 1.23; 21.4; 26.56

+ 19.37 Зек 12.10

+ 19.38-42 Мт 27.57-61; Мк 15.42-47; Лк 23.50-56

+ 19.38 Юх 7.13
+ 19.39 Мт 2.11; Юх 3.1; 7.50
+ 19.40 Юх 11.44
+ 19.41 4 Пад 21.18,
+ 20.1-10 Мт 28.1-10; Мк 16.1-8; Лк 24.1-12
+ 20.1 Лк 8.2
+ 20.2 Юх 13.23
+ 20.9 Збр 15.10; Лк 24.27
+ 20.11-18 Мк 16.9-11
+ 20.12 Лк 24.4; Фаал 1.10
+ 20.14 Лк 24.16, 31; Юх 21.4
+ 20.15 Юх 1.38; 18.4
+ 20.17 Мт 28.10; Рим 8.29; Еуд 2.11

+ 20.19-23 Мт 28.16-20; Мк 16.14-18; Лк 24.36-49

+ 20.21 Юх 17.18
+ 20.22 Баш 2.7
+ 20.23 Мт 16.19; 18.18
+ 20.24 Юх 11.16
+ 20.28 Юх 1.1; 1 Юх 5.20; Флп 2.6
+ 20.29 Мк 15.32; 1 Пётр 1.8
+ 20.30 Юх 21.25

+ 20.31 Збр 2.7; Мт 14.33; Лк 1.35; Юх 1.7; 3.14-15; Фаал 19.4; 1 Юх 5.13

+ 21.1 Юх 6.1

+ 21.2 Мт 4.21; Лк 5.10; Юх 1.45; 2.1; 11.16; 14.5; 20.24

+ 21.4 Лк 24.16, 31; Юх 20.14
+ 21.5 Лк 24.41
+ 21.6 Лк 5.4
+ 21.7 Юх 13.23
+ 21.14 Юх 20.19, 26
+ 21.16 Фаал 20.28; 1 Пётр 5.1
+ 21.19 Юх 13.37; 2 Пётр 1.14
+ 21.20 Юх 13.23, 25
+ 21.22 Мт 16.27; Мк 9.1
+ 21.24 Юх 15.27; 3 Юх 1.12
+ 21.25 Юх 20.30

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Инджиль язылгъан девирде къулланылгъан ольчюлер

Инджиль язылгъан заманда Якъын Шаркъ ольчюлеринден гъайры юнан ольчюлери де къулланыла эдилер. Кимерде юнан ольчюлери, башкъа бир сёзнен айтылгъан олса да, Якъын Шаркъ ольчюлерине тенъ эдилер (киккар – юнанджа талантон). Базы ольчюлер еудий медениетинен багълы эдилер, меселя, раатлыкъ куню ёлу (Фаал 1.12) – раатлыкъ куню акъкъындаки эмирни бозмайып, еудий юрип олгъан месафе, къарарнен 900-1000 метр.

Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Пехус (Юх 21.8) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир пехус – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Оргюя (Фаал 27.28) – къарарнен 180-200 сантиметр.

Стадион, стадиос (Лк 24.13; Сыр 21.16) – къарарнен 190-200 метр.

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Хойникс (Сыр 6.6) – къарарнен битр литрге я да килогъа тенъ кельген сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир хойникс – ярым чанакъ.)

Метретес (Юх 2.6) – къарарнен 40 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир метретес – бир чапчакъ.)

Батос (Лк 16.6) – шингенлик ольчюси. Тевратнынъ «бат» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында ихтимал аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 40 литр. (Бир батос – бир чапчакъ.)

Сатон (Мт 13.33) – къарарнен 13 литрге тенъ кельген шингенлик ольчюси. (Бир сатон – бир буюк савут.)

Корос (Лк 16.7) – эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Тевратнынъ «кор» ольчюсине ошай, амма милятнынъ биринджи асырында аджымы фаркълыдыр. Къарарнен 400 литр. (Бир корос – он чувал, я да он чапчакъ.)

Литра (Юх 12.3) – къарарнен 330 мл я да 330 грамм этрафында эм шингенлик, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. (Бир литра – бир кучюк бардачыкъ.)

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Ашагъыдаки юнан агъырлыкъ ольчюлери Инджильде акъча шеклинде расткеле (кумюш микъдарына уйгъун фият).

Лептос (Лк 12.59) – Инджильде анъылгъан энъ уфакъ акъча.

Талантон (Мт 18.24) – энъ буюк акъча, эм де къарарнен 30-35 килограммгъа тенъ агъырлыкъ ольчюси. (Бир талантон – бир чувал.)

Денарион – къарарнен, ишчининъ ортаджа бир куньлюк къазанчы олгъан римли акъча. Инджильде энъ сыкъ къулланыла (бизим терджимемизде «динар»). Денарион бойле кучюк парчаларгъа болюне эди:

1 денарион = 16 ассарион = 64 кодрантес

Драхме (Лк 15.8) – римли динаргъа тенъ юнан акъчасы, агъырлыгъына коре къарарнен 6 грамм. Драхме бойле акъчаларгъа тенъ эди:

1 статер = 2 дидрахмон = 4 драхме

Мна (Лк 19.13) – акъча ве агъырлыкъ ольчюси, къарарнен 550-600 грамм.

1 мна = 100 драхме = 100 денарион

1 талантон = 60 мна = 6 000 драхме = 6 000 денарион

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Инджиль

- Юхан

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери (Инджиль)

Сепильген шейлернинъ ольчюлери ве шингенлик ольчюлери

Инджиль девринде къулланылгъан агъырлыкъ ольчюлери ве акъчалар

Инджиль деври хронологиясы (м.э. 30 – м.с. 100 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери